T-flipflop: deler door twee met de 74HC74
Koppel de uitgang van een D-flipflop terug naar zijn eigen ingang en het wordt een T-flipflop: hij verandert bij elke klokpuls van toestand. In de schakeling die je bouwt met de 74HC74 toont de gele led de klok en de rode led de uitgang, en de rode knippert met precies de halve snelheid. Deze deler door twee is de eerste trap van elke teller en digitale klok.

Video
Schakelschema

Breadboard-opstelling

Bouwstappen
- 1
Steek de MB102-voedingsmodule op het uiteinde van het breadboard en zet beide jumperdopjes op de 5V-stand. Laat de schakelaar van de module voorlopig uit.
- 2
Plaats de 74HC74 (U1) over de middensleuf met de inkeping naar links. De hoek linksonder is pin 1; de onderste rij loopt van links naar rechts van 1 tot 7 en de bovenste rij van rechts naar links van 8 tot 14.
- 3
Verbind pin 14 met een jumperdraad met de +rail en pin 7 met een jumperdraad met de GND-rail (−).
- 4
Verbind pin 4 en pin 1 met elk een jumperdraad met de +rail. Zo zijn de set- en reset-ingangen van de eerste flipflop uitgeschakeld.
- 5
Verbind pin 12 en pin 11 met elk een jumperdraad met de GND-rail.
- 6
Verbind pin 6 (Q̄) met een jumperdraad met pin 2 (D). Deze draad maakt van de schakeling een T-flipflop.
- 7
Verbind pin 9 met een jumperdraad met pin 3. De klokpuls loopt via deze draad.
- 8
Steek de schuifschakelaar (SW1) zo in dat de drie pootjes in drie aparte rijen zitten. Verbind het middelste pootje met een jumperdraad met de GND-rail.
- 9
Verbind een buitenste pootje van SW1 met een jumperdraad met pin 10. Plaats R1 (10 kΩ) tussen pin 10 en de +rail. We noemen deze kant van de schakelaar stand 1.
- 10
Verbind het andere buitenste pootje van SW1 met een jumperdraad met pin 13. Plaats R2 (10 kΩ) tussen pin 13 en de +rail. Deze kant is stand 0.
- 11
Plaats R3 (1 kΩ): het ene uiteinde in de rij van pin 9, het andere in een lege rij.
- 12
Plaats LED1 (geel): het lange pootje (anode) in de rij van het vrije uiteinde van R3, het korte pootje (kathode) in de GND-rail.
- 13
Plaats R4 (1 kΩ): het ene uiteinde in de rij van pin 5, het andere in een lege rij.
- 14
Plaats LED2 (rood): het lange pootje (anode) in de rij van het vrije uiteinde van R4, het korte pootje (kathode) in de GND-rail. Pin 8 blijft onverbonden.
- 15
Vergelijk de verbindingen met het schakelschema, zet SW1 in stand 0 en zet daarna de voedingsmodule aan.
Tip: houd de batterij of voeding los terwijl je bedraadt.
Teststappen
- 1
Zet de voedingsmodule aan: de gele led moet uit zijn. De rode led mag aan of uit zijn; de toestand bij het inschakelen is niet voorspelbaar.
- 2
Schuif SW1 naar stand 1: de gele led gaat branden en de rode led wisselt van toestand.
- 3
Zet SW1 terug in stand 0: de gele led gaat uit, de rode led verandert niet.
- 4
Blijf SW1 heen en weer schuiven: terwijl de gele led bij elke heen-en-weerbeweging één keer knippert, moet de rode led om de twee keer één keer knipperen.
- 5
Breng SW1 vier keer naar stand 1 terwijl de rode led uit is: de rode led moet twee keer hebben gebrand en aan het eind weer uit zijn.
Zo werkt het
Als je de Q̄-uitgang van de 74HC74 met de D-ingang verbindt, wisselt de flipflop bij elke klokpuls van toestand. De rode led knippert met precies de helft van de snelheid van de gele klokled.
Van D-flipflop naar T-flipflop
Een D-flipflop kopieert bij de klokpuls de waarde op zijn D-ingang naar Q. In deze schakeling geven we D geen data van buiten; we verbinden hem met de eigen Q̄-uitgang van de flipflop. Omdat Q̄ altijd het omgekeerde van Q is, schrijft de flipflop bij elke puls zijn eigen omgekeerde.
Bij elke puls één wisseling
Zolang Q = 0, is Q̄ = 1 en wacht er een 1 op D. Als de klok stijgt, wordt Q 1, zakt Q̄ naar 0 en wacht er nu een 0 op D. Bij de volgende stijgende flank wordt Q weer 0. Deze cyclus gaat eindeloos door. De letter T komt van het Engelse woord toggle, dus van toestand wisselen.
De frequentie wordt door twee gedeeld
In één volledige cyclus van het kloksignaal zit maar één stijgende flank. Q heeft voor één volledige cyclus echter twee wisselingen nodig: één keer 1 worden en één keer 0. Daarom duurt één cyclus van Q even lang als twee cycli van de klok. De uitgangsfrequentie is precies de helft van die van de ingang.
Een schone klokpuls
De set-ingang (pin 10) en de reset-ingang (pin 13) van de tweede flipflop in de IC zijn actief bij 0. Omdat SW1 zijn middelste aansluiting met GND verbindt, maakt de schakelaar pin 9 hoog in stand 1 en laag in stand 0. Ook als de schakelaar contactdendert, komt de uitgang bij de eerste aanraking tot rust. Zonder deze ontdendering zou de rode led bij elke schuifbeweging een willekeurig aantal keren veranderen.
De eerste trap van tellers
Als je deze uitgang met de klok van een tweede T-flipflop verbindt, wordt de frequentie door vier gedeeld, en met een derde door acht. Als je de uitgangen van naast elkaar geplaatste flipflops samen uitleest, tellen ze binair. De schakeling die je voor je hebt, is het meest rechtse cijfer van die teller.
Waarheidstabel
| Klok (SW1) | Vorige Q | Nieuwe Q (rood) |
|---|---|---|
| 0 naar 1 | 0 | 1 |
| 0 naar 1 | 1 | 0 |
| Blijft op 0 of 1 | 0 of 1 | Geen verandering |
| 1 naar 0 | 0 of 1 | Geen verandering |
Q wisselt alleen van toestand als SW1 naar stand 1 gaat. Als je de schakelaar terugzet, heeft dat geen invloed op de uitgang.
Formules
Uitgangsfrequentie
fuit = fklok / 2
Voorbeeld: Als je SW1 2 keer per seconde naar stand 1 brengt (2 Hz), knippert de rode led 1 keer per seconde (1 Hz)
n delers achter elkaar
fuit = fklok / 2^n
Voorbeeld: Horlogekristal: 32.768 Hz / 2^15 = 1 Hz. Als je 15 flipflops achter elkaar schakelt, krijg je één puls per seconde
T-flipflopregel
Bij stijgende flank: Q(nieuw) = Q̄(vorige)
Voorbeeld: Als er een puls komt terwijl Q = 0, wordt Q = 1; komt er nog een puls, dan wordt Q = 0
Ledstroom
I = (Vuit − VLED) / R4
Voorbeeld: (5 V − 2 V) / 1 kΩ = 3 mA; onder de 4 mA, de veilige grens voor een 74HC-uitgang
Veelgemaakte fouten
De rode led verandert nooit.
De jumperdraad tussen pin 6 en pin 2 ontbreekt of zit in pin 5. De terugkoppeling komt van Q̄, dus van pin 6.
De gele led brandt niet.
Het middelste pootje van SW1 moet op GND zitten; R1 en R2 moeten pin 10 en pin 13 naar de +rail trekken.
De twee leds knipperen tegelijk.
R4 zit in de klokleiding. Eén uiteinde moet in de rij van pin 5 zitten.
De rode led is altijd aan of altijd uit en de klokpuls heeft geen effect.
Pin 4 of pin 1 raakt mogelijk GND. Deze ingangen zijn actief bij 0; beide zijn met de +rail verbonden.
Veelgestelde vragen
Is er een aparte ic voor de T-flipflop?
Kant-en-klare T-flipflop-ic's zijn moeilijk te vinden, omdat het maken ervan heel eenvoudig is. Als je de Q̄-uitgang van een D-flipflop met zijn D-ingang verbindt, of de J- en K-ingangen van een JK-flipflop op 1 houdt, heb je een T-flipflop. In deze schakeling gebruiken we de eerste manier.
Waarom schakelt de uitgang om als ik de Q̄-uitgang met D verbind?
Een D-flipflop kopieert bij elke klokpuls de waarde op D naar Q. Als je D de inverse van Q geeft, neemt Q bij elke puls zijn eigen inverse aan: is hij 0, dan wordt hij 1, is hij 1, dan wordt hij 0. De nieuwe Q̄ bereikt D meteen, maar de flipflop kijkt er pas bij de volgende stijgende flank naar; daarom werkt de schakeling stabiel.
Waar wordt een deler door twee in de praktijk gebruikt?
Het kristal in een polshorloge trilt 32.768 keer per seconde. Als dit signaal achter elkaar door 15 delers door twee gaat, krijg je precies 1 Hz, dus één puls per seconde. Tellers, frequentiemeters en de klokschakelingen van processors gebruiken dezelfde structuur.
Waarom knippert de rode led langzamer dan de gele?
De flipflop verandert alleen bij de stijgende flank van de klok van toestand. Als de gele led één keer knippert, ontstaat er één stijgende flank en verandert de rode led maar één keer: hij gaat aan of uit. Eén volledige knipper van de rode led kost twee klokpulsen.
