EL-67OrtaSayğac dövrələri

4017 ilə qaçan işıq: düymə ilə irəliləyən 10 LED

Hər düyməyə basanda işıq növbəti LED-ə atlasın. CD4017 onluq sayıcı gələn saat impulslarını sayır və on çıxışından yalnız birini yandırır; onuncu impulsdan sonra başa qayıdır. Düymənin sıçrayışını kiçik rezistor və kondensator süzgəci təmizləyir. Sayıcı məntiqini, qaçan işıq effektlərinin əsasını və saat impulsu anlayışını öyrənirsən.

0.0(0)
4017 ilə qaçan işıq: düymə ilə irəliləyən 10 LED
9 V batareya, bir CD4017, on LED, on iki rezistor, bir kondensator və bir düymə ilə qurulur. Düymə saat girişinə impuls verir; mikrosxem hər impulsda yanan LED-i bir addım irəli aparır. Hər LED-in öz 1 kΩ rezistoru var. R1, R2 və C1 düymə sıçrayışını süzür; beləliklə, tək basış tək addım sayılır. Öyrənəcəkləriniz: onluq sayıcı, saat impulsu və yüksələn kənar, sıfırlama və saatı bloklama girişləri, RC süzgəci, zaman sabiti və mikrosxem ayaq xəritəsini oxumaq.

Video

Dövrə sxemi

4017 ilə qaçan işıq: düymə ilə irəliləyən 10 LED - Dövrə sxemi

Breadboard yerləşdirməsi

4017 ilə qaçan işıq: düymə ilə irəliləyən 10 LED - Breadboard yerləşdirməsi

Quraşdırma addımları

  1. 1

    CD4017-ni (U1) orta yivin üstünə, breadboard-un sol tərəfinə, çıxıntısı sola baxacaq şəkildə yerləşdir. Sol alt künc ayaq 1-dir; alt sıra soldan sağa 1-dən 8-ə, üst sıra sağdan sola 9-dan 16-ya gedir.

  2. 2

    Ayaq 16-nı jumper ilə + xəttinə, ayaq 8-i jumper ilə GND (−) xəttinə qoş.

  3. 3

    Ayaq 13-ü və ayaq 15-i hərəsini bir jumper ilə GND xəttinə qoş. Bunlar saatı bloklama və sıfırlama girişləridir.

  4. 4

    C1-i (1 µF, elektrolit) ayaq 14 ilə GND xətti arasına tax: uzun ayağı (+) ayaq 14 tərəfə, gövdəsindəki zolağın yanındakı qısa ayağı GND xəttinə düşsün. Elektrolit kondensator tərs taxılsa qızır və xarab olur.

  5. 5

    R2-ni (100 kΩ) ayaq 14 ilə GND xətti arasına tax.

  6. 6

    S1 düyməsini orta yivin üstünə yerləşdir; bir küncündəki ayağı jumper ilə + xəttinə qoş.

  7. 7

    R1-i (10 kΩ) tax: bir ucu S1-in çarpaz küncündəki ayağın cərgəsinə, digər ucu boş cərgəyə. Həmin boş cərgəni jumper ilə ayaq 14-ə qoş.

  8. 8

    On LED-i mikrosxemin sağına, soldan sağa LED1-dən LED10-a doğru yan-yana düz: hər LED-in uzun ayağı (anod) öz boş cərgəsinə, qısa ayağı (katod) GND xəttinə. Bu kənardakı GND xətti batareyaya qoşulu deyilsə, jumper ilə digər GND xəttinə qoş.

  9. 9

    R3-dən R12-yə on ədəd 1 kΩ rezistoru tax: hər rezistorun bir ucu LED-in anod cərgəsinə, digər ucu orta yivin qarşı tərəfindəki boş cərgəyə düşsün. Soldan sağa R3 LED1-in, R12 LED10-un rezistorudur.

  10. 10

    Ayaq 3-ü jumper ilə R3-ün boş ucuna (LED1), ayaq 2-ni R4-ün boş ucuna (LED2) qoş.

  11. 11

    Ayaq 4-ü R5-in boş ucuna (LED3), ayaq 7-ni R6-nın boş ucuna (LED4) qoş.

  12. 12

    Ayaq 10-u R7-nin boş ucuna (LED5), ayaq 1-i R8-in boş ucuna (LED6) qoş.

  13. 13

    Ayaq 5-i R9-un boş ucuna (LED7), ayaq 6-nı R10-un boş ucuna (LED8) qoş.

  14. 14

    9-cu ayağı R11-in (LED9) boş ucuna, 11-ci ayağı R12-nin (LED10) boş ucuna qoş. 12-ci ayaq boş qalır.

  15. 15

    Batareya başlığının qırmızı naqilini + xəttinə, qara naqilini GND xəttinə tax. Qoşulmaları sxemlə və pin xəritəsi ilə müqayisə et, sonra batareyanı başlığa taxın.

İpucu: qoşulmaları quranda batareyanı və ya qida mənbəyini qoşma.

Test addımları

  1. 1

    Batareyanı qoş: LED-lərdən yalnız biri yanmalıdır. Açılışda hansının yanacağı bəlli deyil; heç biri yanmırsa düyməyə bir neçə dəfə bas.

  2. 2

    S1-ə bir dəfə bas: işıq sağdakı LED-ə keçməlidir. Keçid düyməni buraxanda yox, basdığın anda baş verir.

  3. 3

    Düyməni basılı saxla: işıq yerində qalmalı, özbaşına irəliləməməlidir.

  4. 4

    Düyməyə on dəfə bas: işıq LED10-dan sonra LED1-ə qayıdır və başladığı LED-ə geri gəlir. Saniyədə 6-8 basışdan sürətli bassan, bəzi basışlar sayılmaya bilər; bu normaldır.

  5. 5

    Ayaq 15-dəki jumperin GND ucunu çıxarıb bir anlıq + xəttinə toxundur: işıq harada olursa olsun LED1-ə qayıdır. Jumperi GND-yə geri tax.

Necə işləyir

CD4017 saat girişinə gələn hər impulsda yanan LED-i bir addım irəlilədir və onuncu impulsdan sonra başa qayıdır. S1 impulsu verir; R1, R2 və C1 düymə səkməsini süzür.

Onluq sayğac

CD4017-nin Q0-dan Q9-a qədər on çıxışı var və onlardan hər an yalnız biri 1 olur. Saat girişinə (ayaq 14) gələn hər impulsda 1 olan çıxış növbətisinə keçir: Q0, Q1, Q2 kimi irəliləyir. Q9-dan sonra yenidən Q0-a qayıdır. Hər çıxışa bir LED qoşanda say qaçan işıq kimi görünür.

Saat impulsu

Sayğac saat girişi 0-dan 1-ə yüksəldiyi anda bir addım atır. Düyməyə basmayanda R2 girişi GND-yə çəkir. Basanda giriş R1 üzərindən + xəttinə qoşulur və yüksəlir. Düyməni buraxmaq, yəni 1-dən 0-a enmək, sayı dəyişmir.

Sıçrayış filtri

Düymənin metal kontaktları basanda bir neçə millisaniyə ərzində sıçrayıb onlarla impuls yaradır; bəzi düymələrdə bu 10 ms-ə çatır. C1 bu sürətli impulsları udur: basanda R1 üzərindən dolur və ayaq 14 təxminən 7 ms-də 4,5 V-u keçir. Sıçrayış zamanı kontakt bir anlıq açılsa da, C1 yalnız R2 üzərindən, 100 ms-lik zaman sabiti ilə boşala bildiyi üçün gərginlik demək olar ki, yerində qalır. Buraxanda gərginlik təxminən 60 ms-də 4,5 V-un altına enir. CD4017-nin saat girişi Schmitt tetikləyicilidir: yavaş yüksələn siqnalı da tək təmiz addım kimi sayır.

Sıfırlama və saat bloklama

Ayaq 15 (sıfırlama) 1 edildikdə sayğac dərhal Q0-a qayıdır. Ayaq 13 (saat bloklama) 1 edildikdə sayğac saat impulslarına məhəl qoymur və olduğu yerdə dayanır. Bu dövrədə ikisi də GND-yə qoşulub, yəni sayğac sərbəst sayır.

LED rezistorları

Hər çıxış öz LED-ini 1 kΩ rezistor üzərindən yandırır. CD4017-nin çıxışları güclü deyil; LED-lər bir neçə milliamperlə yanır, amma aydın görünür. Hər LED-in ayrıca rezistoru olduğu üçün sönük LED-lərin hər iki ucu 0 V-dadır və heç bir gərginlik altında deyillər.

Düsturlar

  • Basışda süzgəcin zaman sabiti

    τ = (R1 × R2 / (R1 + R2)) × C1

    Nümunə: 9,1 kΩ × 1 µF ≈ 9,1 ms; saat girişi 4,5 V-u təxminən 7 ms-də keçir

  • Buraxışda süzgəcin zaman sabiti

    τ = R2 × C1

    Nümunə: 100 kΩ × 1 µF = 100 ms; səkmələr bundan çox qısa olduğu üçün ikinci impuls yaranmır, buraxanda gərginlik təxminən 60 ms-də 4,5 V-un altına enir

  • Düyməyə basılanda saat girişindəki gərginlik

    V = Vcc × R2 / (R1 + R2)

    Nümunə: 9 V × 100 kΩ / 110 kΩ ≈ 8,2 V; məntiq 1 sayılması üçün kifayətdir

  • LED cərəyanı (yuxarı hədd)

    I = (Vçıxış − VLED) / R3

    Nümunə: (9 V − 2 V) / 1 kΩ = 7 mA; CD4017 çıxışı yük altında düşdüyü üçün real cərəyan 5 mA civarındadır

  • Bir tam dövrə

    1 dövrə = 10 saat impulsu

    Nümunə: Düyməyə saniyədə 2 dəfə bassan, işıq bir dövrəni 10 / 2 = 5 saniyəyə tamamlayır

Tez-tez edilən xətalar

  • İşıq nizamsız tullanır.

    Çıxış ayaqları ardıcıl deyil: 3, 2, 4, 7, 10, 1, 5, 6, 9, 11. Jumperləri ayaq xəritəsinə görə düzəlt.

  • Bir basışda bir neçə addım atır.

    C1 yoxdur, səhv dəyərdədir və ya ayaq 14-ə qoşulmayıb. 1 µF olmalıdır; uzun ayağı ayaq 14 tərəfdə, zolaqlı qısa ayağı GND xəttində.

  • İşıq heç irəliləmir.

    Ayaq 13 və ayaq 15 GND-də olmalıdır. Biri boşdadırsa və ya + xəttindədirsə, sayğac dayanır.

  • Bəzi LED-lər heç yanmır.

    Həmin LED-lər tərs taxılmış ola bilər: uzun ayaq rezistor tərəfdə, qısa ayaq GND xəttində olmalıdır.

Tez-tez verilən suallar

İşığı düyməsiz, öz-özünə qaçıra bilərəm?

Bəli. Saat girişinə düymə əvəzinə müntəzəm impuls yaradan dövrə qoşmaq kifayətdir. 555 ilə Flaşer dövrəsinin çıxışını (555-in 3-cü ayağı) CD4017-nin 14-cü ayağına qoşsan, işıq öz-özünə qaçır. Hər iki dövrə 9 V ilə işlədiyi üçün eyni batareyanı paylaşa bilərlər; GND xətlərini birləşdirməyi unutma.

Hər LED-ə niyə ayrı rezistor var, tək rezistor kifayət etmir?

Eyni anda tək LED yandığı üçün ortaq rezistorla da işıq qaçır. Amma o qoşulmada sönük qalan doqquz LED əks istiqamətdə bir neçə voltluq gərginlik altında qalır və bu, LED-lərin icazə verilən həddini aşa bilər. Ayrı rezistorlarla hər LED-in katodu birbaşa GND-dədir və belə problem olmur.

Çıxış ayaqları niyə ardıcıl düzülməyib?

Ayaq sırası çipin içindəki dövrənin yerləşməsinə görə müəyyən edilib; istifadə rahatlığına görə yox. Buna görə Q0 3-cü ayaqda, Q1 2-ci ayaqda, Q5 1-ci ayaqdadır. İnteqral dövrələrlə işləyəndə həmişə ayaq xəritəsinə baxmaq lazımdır; əzbərdən qoşmaq ən çox edilən xətadır.

12-ci ayaq nəyə lazımdır?

12-ci ayaq ötürmə çıxışıdır. Sayın ilk yarısında (0-dan 4-ə qədər) 1, ikinci yarısında (5-dən 9-a qədər) 0 verir; yəni hər on impulsda bir tam dövr edir. İkinci CD4017-nin saat girişinə qoşulsa, o mikrosxem onluqlar mərtəbəsini sayır. Bu dövrədə istifadə olunmadığı üçün boş qalır.