LM317 ile Ayarlı Güç Kaynağı
Potu çevirdikçe çıkış gerilimi 1,25 V ile yaklaşık 6,5 V arasında değişir; kırmızı LED sönükten parlağa geçer. LM317 çıkışı ile ayar bacağı arasında hep 1,25 V tutar; iki direncin oranı çıkışı belirler. Pil 9 V'tan biraz düşse bile ayarladığın gerilim sabit kalır. Doğrusal regülatörü, ayar formülünü, düşüm gerilimini ve fazla gerilimin ısıya dönüşmesini öğrenirsin.

Video
Devre Şeması

Breadboard Yerleşimi

Kurulum Adımları
- 1
Pil başlığının kırmızı kablosunu üst + hattına, siyah kablosunu üst GND hattına 1. sırada tak. Pili şimdilik takma. Bu devrede yalnız breadboard'un üst yarısı ve üst hatlar kullanılır.
- 2
LM317'yi (U1) eline al: yazılı yüzü sana, metal sırtı arkaya, bacakları aşağı baksın. Soldan sağa bacak 1 ADJ (ayar), bacak 2 OUT (çıkış), bacak 3 IN (giriş) olur. Metal sırt bacak 2'ye bağlıdır; hiçbir tele ya da bacağa değmesin.
- 3
U1'i bu duruşla, yazılı yüzü orta oluğa bakacak şekilde e satırına tak: bacak 1 e14'e, bacak 2 e15'e, bacak 3 e16'ya gelsin. Bacaklar kalındır; zorlanırsa düz tutarak nazikçe bastır.
- 4
Girişi bağla: 16. sıranın a deliğinden (bacak 3) üst + hattına bir jumper tak. C1'i (100 nF, üzerinde 104 yazar) 18. sırada üst + hattı ile üst GND hattı arasına yerleştir; yönü yoktur.
- 5
R1'i (240 Ω; kırmızı, sarı, kahverengi) a satırında 15. sıra (bacak 2) ile 11. sıra arasına tak. 14. sıranın c deliğinden (bacak 1) 11. sıranın c deliğine bir jumper tak. Böylece R1, OUT ile ADJ arasına bağlanmış olur.
- 6
RV1'i (1 kΩ pot) bacakları e satırına gelecek şekilde tak: sol bacak e7'ye, orta bacak (sürgü) e9'a, sağ bacak e11'e. Sağ bacak 11. sırada R1 ile ve bacak 1'den gelen jumper ile buluşur.
- 7
7. sıranın c deliğinden 9. sıranın c deliğine bir jumper tak (sürgü sol bacağa bağlanır). 9. sıranın a deliğinden üst GND hattına bir jumper daha tak. Pot artık ADJ ile GND arasında ayarlı bir direnç gibi çalışır.
- 8
Çıkışı taşı: 15. sıranın c deliğinden (bacak 2) 20. sıranın c deliğine bir jumper tak. Bundan sonra 20. sıra çıkış gerilimini (VOUT) taşır.
- 9
C2'yi (1 µF, elektrolitik) uzun bacağı 20. sıranın a deliğine, kısa bacağı (gövdedeki şeritli taraf) hemen üstündeki üst GND hattına gelecek şekilde tak.
- 10
R2'yi (330 Ω; turuncu, turuncu, kahverengi) b satırında 20. sıra ile 24. sıra arasına tak. LED1'in uzun bacağını 24. sıranın a deliğine, kısa bacağını hemen üstündeki üst GND hattına tak.
- 11
Bağlantıları şemayla karşılaştır: 5 jumper, 2 direnç, 1 pot ve 2 kondansatör saymalısın. U1'in metal sırtının hiçbir şeye değmediğinden emin ol, sonra pili tak.
İpucu: bağlantıları kurarken pili ya da güç kaynağını takma.
Test Adımları
- 1
Pili tak ve potu yavaşça bir uçtan öbür uca çevir. Bir uçta LED tamamen sönük olmalı; çevirdikçe önce soluk belirmeli, sonra giderek parlamalı. Ters yöne çevirince yeniden sönmeli. Hangi yönün parlattığı potun yapısına göre değişebilir.
- 2
Multimetren varsa DC gerilime al, siyah ucu GND hattına, kırmızı ucu 20. sıraya tut. Pot bir uçtayken yaklaşık 1,25 V, öbür uçtayken yaklaşık 6,5 V görmelisin; arada gerilim kesintisiz değişir.
- 3
Kırmızı ucu 16. sıraya (bacak 3, IN) götür: pil gerilimini görürsün, yeni bir pilde 9 V ile 9,5 V arası. Çıkışı en yükseğe ayarla, iki ölçüm arasındaki farkı not al. Fark yaklaşık 1,7 V'un altına inerse çıkış artık sabit tutulamaz.
- 4
Birkaç dakika çalıştırdıktan sonra U1'in gövdesine dokun: en çok hafif ılık olmalı. Bu devrede regülatör en kötü ayarda yaklaşık 0,06 W harcar.
Nasıl Çalışır
LM317 çıkışı ile ayar bacağı (ADJ) arasında hep 1,25 V tutar. Bu gerilim R1'den (240 Ω) yaklaşık 5,2 mA akıtır; aynı akım pottan da geçer ve potun üzerindeki gerilim 1,25 V'a eklenir. Potu çevirdikçe çıkış 1,25 V ile yaklaşık 6,5 V arasında değişir, LED de sönükten parlağa geçer.
Regülatör ne yapar?
Pil 9 V'tur ama tam 9 V kalmaz: yeniyken 9,5 V'a yakındır, kullandıkça düşer. LM317 girişteki gerilimin ne kadarını çıkışa vereceğini kendi ayarlar ve geri kalanını üzerinde tutar. Böylece pil 9,5 V'tan 8,5 V'a düşse bile çıkış, örneğin 4 V'ta, sabit kalır ve LED'in parlaklığı değişmez. Bu tür regülatöre doğrusal regülatör denir.
1,25 V kuralı
LM317 çıkışı (bacak 2) ile ayar bacağı (bacak 1) arasında hep 1,25 V tutar. Bu gerilim R1'in uçlarına düşer ve R1'den 1,25 V / 240 Ω ≈ 5,2 mA akar. Ayar bacağından çok az akım (≈ 50 µA) geçtiği için aynı akım pottan GND'ye gider. Pot 1 kΩ'dayken üzerinde ≈ 5,2 V oluşur ve çıkış 1,25 V + 5,2 V ≈ 6,5 V olur. Pot 0 Ω'dayken çıkış 1,25 V'a iner.
Neden 240 Ω?
LM317'nin içi de akım harcar ve bu akım çıkıştan dışarı akmak zorundadır. Çıkıştan hiç akım çekilmezse gerilim istenenden yükselebilir. Üretici, çıkıştan en az birkaç miliamper çekilmesini ister (tipik 3,5 mA). 240 Ω, LED tamamen sönükken bile 5,2 mA'lik bir yol açar; çıkış her pot konumunda düzgün ayarlanır.
Düşüm gerilimi: neden en çok 6,5 V?
LM317 çıkışı girişin üstüne çıkaramaz; aradaki farkın da bir alt sınırı vardır. Bu devredeki akımlarda giriş, çıkıştan en az yaklaşık 1,7 V yüksek olmalıdır; üretici rahat çalışma için 3 V öneriyor. 9 V pilden düzgün alınabilecek en yüksek çıkış bu yüzden 6,5 ile 7 V dolayıdır. 1 kΩ'luk pot bu sınıra göre seçildi: pot sonuna geldiğinde çıkış 6,5 V'a varır, hiçbir bölümü boşa dönmez.
Isı ve kondansatörler
Girişle çıkış arasındaki fark, regülatörün üzerinde ısıya dönüşür: P = (Vpil − Vout) × akım. Bu devrede en kötü ayarda (≈ 4,5 V çıkış, ≈ 13 mA) yaklaşık 0,06 W eder, soğutucu gerekmez. C1 girişte pil kablolarının etkisini azaltır, C2 çıkıştaki ani yük değişimlerini yumuşatır. LM317 C2 olmadan da kararlıdır; üretici ikisini de öneriyor.
Doğruluk Tablosu
| Pot (RV1, ADJ ile GND arası) | Çıkış (VOUT) | LED akımı | LED1 |
|---|---|---|---|
| 0 Ω (bir uç) | ≈ 1,25 V | 0 mA | Sönük |
| 250 Ω | ≈ 2,6 V | ≈ 2 mA | Soluk |
| 500 Ω | ≈ 3,9 V | ≈ 6 mA | Orta |
| 750 Ω | ≈ 5,2 V | ≈ 10 mA | Parlak |
| 1 kΩ (öbür uç) | ≈ 6,5 V | ≈ 13,6 mA | En parlak |
Değerler hesaptır, ölçüm değildir: referans 1,25 V, ayar bacağı akımı 50 µA, kırmızı LED için 1,75 ile 2 V iletim gerilimi alındı. Referans entegreye göre 1,2 ile 1,3 V arasında olabildiği için en yüksek çıkış 6,2 ile 6,8 V arasında çıkabilir.
Formüller
Çıkış gerilimi
VOUT = 1,25 V × (1 + RV1 / R1) + IADJ × RV1
Örnek: RV1 = 1 kΩ: 1,25 × (1 + 1000 / 240) + 50 µA × 1 kΩ ≈ 6,46 V + 0,05 V ≈ 6,5 V; RV1 = 0 Ω: 1,25 V
R1 akımı (en az yük)
I = 1,25 V / R1
Örnek: 1,25 V / 240 Ω ≈ 5,2 mA; veri sayfasındaki en az yük akımı tipik 3,5 mA
Gereken pil gerilimi
Vpil ≥ VOUT + düşüm gerilimi
Örnek: 6,5 V + ≈ 1,7 V ≈ 8,2 V (veri sayfası eğrisi, 20 mA, 25 °C); üretici 3 V pay öneriyor
LED akımı
ILED = (VOUT − VLED) / R2
Örnek: (6,5 V − 2 V) / 330 Ω ≈ 13,6 mA; 1,8 V'un altında LED yanmaz
Regülatördeki ısı
P = (Vpil − VOUT) × (I R1 + ILED)
Örnek: En kötü ayarda (9 V − 4,5 V) × (5,2 mA + 7,7 mA) ≈ 0,06 W; soğutucu gerekmez
Pil akımı
Ipil ≈ 1,25 V / R1 + ILED
Örnek: 5,2 mA (LED sönük) ile ≈ 19 mA (en parlak) arası
Sık Yapılan Hatalar
LED potun hiçbir konumunda düzgün yanmıyor, en fazla çok soluk parlıyor.
R1 yerine 2,4 kΩ (kırmızı, sarı, kırmızı) takılmış olabilir. O zaman çıkış en çok yaklaşık 1,8 V'a çıkar ve LED zar zor yanar. 240 Ω'da üçüncü bant kahverengidir.
Pot çevrilince LED kısa sürede en parlak hâline geliyor, potun geri kalanı hiçbir şey değiştirmiyor.
1 kΩ yerine 5 kΩ ya da 10 kΩ pot takılmış. 240 Ω ile yaklaşık 1 kΩ'un üstünde çıkış pilin izin verdiğinden yükseğe çıkmak ister; potun yalnız ilk bölümü işe yarar. Üzerinde B1K ya da 102 yazan potu kullan.
Çıkışta (20. sıra) hiç gerilim yok ya da gerilim pota hiç uymuyor.
U1 ters dönmüş olabilir: yazılı yüz tahtanın kenarına bakarsa bacak 1 ile bacak 3 yer değiştirir ve pil ADJ bacağına bağlanır. Pili çıkar, U1'i yazılı yüzü oluğa bakacak, soldan sağa ADJ, OUT, IN olacak şekilde yeniden tak.
C2 şişiyor ya da ısınıyor.
Elektrolitik kondansatör ters takılmış. Uzun bacağı 20. sırada (çıkış), şeritli taraftaki kısa bacağı GND hattında olmalı. Ters takılmış elektrolitiği bir daha kullanma.
Sıkça Sorulanlar
9 V'tan 5 V: LM7805 devresinden farkı ne?
7805 sabit 5 V verir; bacakları IN, GND ve OUT'tur. LM317'de GND bacağı yoktur, ADJ bacağına bağlanan iki direnç çıkışı istediğin değere ayarlar. İkisi de doğrusal regülatördür, fazla gerilimi ısıya çevirir. LM317 1,25 V'a kadar inebilir; 7805 ise girişte en az yaklaşık 7 V ister.
Veri sayfasında 5 kΩ pot var, burada neden 1 kΩ?
240 Ω ile 5 kΩ formülde yaklaşık 27 V verir; bu, yüksek gerilimli bir besleme için. 9 V pilden düzgün alınabilen en yüksek çıkış 6,5 V dolayıdır. 5 kΩ pot takarsan yalnız ilk beşte birlik dönüş işe yarar, gerisinde LED değişmez. 1 kΩ ile potun bütün dönüşü 1,25 V ile 6,5 V arasını kapsar.
LED yerine küçük bir DC motor bağlayabilir miyim?
Kısa bir deneme için evet, ama 9 V pil zorlanır. Redüktörlü küçük motorlar dönerken yüz miliamperler, kalkışta 1 A'e yakın çekebilir. 3 V'ta 150 mA'de LM317 (9 − 3) × 0,15 ≈ 0,9 W harcar ve belirgin ısınır, pil de hızla biter. Uzun süre için adaptör ve soğutucu kullan.
Çıkışı neden 0 V'a kadar indiremiyorum?
LM317 çıkışı ADJ bacağının 1,25 V üstünde tutar. Pot 0 Ω'a gelince ADJ GND'ye bağlanır ve çıkış en düşük değerine, 1,25 V'a iner. Daha aşağısı için ADJ'yi GND'nin altına çekecek eksi bir besleme gerekir. Kırmızı LED 1,7 V'un altında yanmadığı için bu uçta zaten tamamen söner.
