101 devre
Temel Elektronik Devreler
Temel elektronik devreler, Arduino gibi bir kart ve tek satır kod olmadan kurulan devrelerdir. Bir breadboard, bir pil, birkaç direnç ve LED ile başlarsın; ardından transistör devreleri, 555 zamanlayıcı devreleri, lojik kapılar, flip-flop ve sayıcı devreleriyle devam edersin. Bilgisayara da lehime de gerek yoktur.
Bu sayfadaki devreler konu sırasıyla ilerler. Önce temel kavramlar gelir: LED ve direnç, seri ve paralel bağlantı, gerilim bölücü, kondansatör ve diyot. Sonra transistörü anahtar olarak kullanır, NE555 ile flaşör, zamanlayıcı ve ton üreteci kurarsın. Dijital tarafta AND, OR, NOT, NAND ve XOR kapıları, SR tutucu, D ve JK flip-flop, CD4017 ile yürüyen ışık ve 7 segment göstergeli sayıcı vardır. Her devre bir öncekinde öğrendiğini kullanır.
Nasıl başlanır? Bir breadboard, 9 V pil ve pil başlığı, birkaç LED, direnç takımı ve buton ilk devreler için yeterlidir. Lojik entegreler 5 V ile çalışır; her devrede hangi beslemenin kullanıldığı yazar. Hiçbir devrede şebeke gerilimi kullanılmaz. LED'in seri direncini hesaplamak, 555'in frekansını bulmak ya da bir kapının doğruluk tablosuna bakmak için aşağıdaki araçları kullanabilirsin.
Devreleri BlueGrays uygulamasında kur
Her devrenin malzeme listesi, breadboard yerleşimi, devre şeması ve “Nasıl çalışır” anlatımı BlueGrays uygulamasının Temel Devreler bölümündedir. Uygulamayı indir, devreleri adım adım kur.
Uygulamayı indirBaşlangıç için ilk 10 devre
Bu sırayla ilerlersen her devre bir öncekinin üzerine yeni bir kavram ekler.
- 1
LED ve Direnç: İlk DevrenElektroniğe buradan başlanır: bir 9 V pil, bir direnç ve bir LED ile ilk devreni kur. Kod yok, kart yok. LED'in neden tek yönde yandığını, direncin neden şart olduğunu ve 470 Ω değerinin nasıl hesaplandığını kendi breadboard'unda görürsün. Sonraki bütün devrelerde kullanacağın akım sınırlama hesabını burada öğrenirsin.Başlangıç - 2
Butonla LED Yakmaİlk devrene bir buton ekle: bastığında LED yansın, bıraktığında sönsün. Buton bir köprü gibidir; basınca yolu tamamlar, bırakınca açar. Açık devre ile kapalı devre arasındaki farkı parmağının ucunda hissedersin. Dört bacaklı butonun hangi bacaklarının içeriden bağlı olduğunu ve breadboard'a nasıl oturduğunu da öğrenirsin.Başlangıç - 3
Seri ve Paralel LED'lerÜç LED'i iki farklı biçimde bağla ve farkı aynı breadboard'da gör. İki LED seri bağlanır ve tek bir direnci paylaşır; üçüncü LED kendi direnciyle bunlara paralel durur. Seri kolda akımın aynı kaldığını, gerilimin paylaşıldığını; paralel kolda her LED'in bağımsız çalıştığını bir LED'i yerinden çıkararak kendin denersin.Başlangıç - 4
Potansiyometre ile LED KısmaLED'in parlaklığını bir mili çevirerek ayarla. Potansiyometre ayarlanabilir bir dirençtir: mili çevirdikçe direnci 0 ile 10 kΩ arasında değişir, LED'den geçen akım da onunla birlikte değişir. Potun yanına neden mutlaka sabit bir direnç eklendiğini ve üç bacaktan hangi ikisinin kullanıldığını kurarak öğrenirsin.Başlangıç - 5
Gerilim Bölücü: LDR ile ParlaklıkIşığı ölçen ilk devren. LDR, üzerine düşen ışık arttıkça direnci azalan bir sensördür. Onu sabit bir dirençle arka arkaya bağlayınca bir gerilim bölücü elde edersin: ortadaki gerilim ışıkla birlikte yükselir ve LED'i sürer. Elinle sensörü kapatınca LED söner, fener tutunca parlar. Sensör devrelerinin temelindeki bölücü formülünü burada öğrenirsin.Başlangıç - 6
Kondansatör: Yavaş Sönen LEDButonu bıraktığında LED birden sönmesin, birkaç saniyede yavaşça kararsın. Bunu sağlayan parça kondansatör: butona basılıyken dolar, bırakınca biriktirdiği enerjiyi LED'e geri verir. 1000 µF ile 1 kΩ'un sönme süresini nasıl belirlediğini, elektrolitik kondansatörün neden yönlü olduğunu ve RC zaman sabitini kendi gözünle görürsün.Başlangıç - 7
Diyot: Tek Yönlü YolAkıma tek yönlü yol: diyot akımı yalnızca bir yönde geçirir, ters yönde kapanır. Devrene bir 1N4007 ekle ve LED'in yandığını gör; sonra diyotu ters çevir ve LED'in söndüğünü izle. Diyotun üzerinde düşen 0,7 V'u hesaba katmayı ve pil ters takıldığında devreyi koruyan ters kutup korumasını öğrenirsin.Başlangıç - 8
Butonlarla VE, VEYAMantık kapılarını entegre kullanmadan, yalnızca butonlarla kur. İki buton seri bağlanınca LED ancak ikisine birlikte basıldığında yanar: bu VE kapısıdır. İki buton paralel bağlanınca herhangi biri yeter: bu VEYA kapısıdır. İki devreyi aynı breadboard'da yan yana kurar, doğruluk tablosunu kendi parmaklarınla doldurursun.Başlangıç - 9
Vaviyen: İki Yerden Tek LambaMerdivenin altından yaktığın lambayı üstünden söndürebilmenin sırrı: vaviyen bağlantı. İki sürgülü anahtar ve aralarındaki iki yolcu teli ile tek bir LED'i iki ayrı yerden kontrol et. Anahtarın akımı kesmek yerine iki yoldan birine yönlendirdiğini ve bu devrenin mantıktaki karşılığının ÖZEL VEYA olduğunu görürsün.Başlangıç - 10
RGB LED ile Renk KarıştırmaTek bir LED ile istediğin rengi üret. RGB LED'in içinde kırmızı, yeşil ve mavi üç ayrı LED vardır; her birini kendi potansiyometresiyle kısıp açarak renkleri karıştırırsın. Kırmızı ile yeşilden sarı, kırmızı ile maviden mor çıkar. Ortak katot bağlantısını, her renge neden ayrı direnç gerektiğini ve ekranların renkleri nasıl oluşturduğunu öğrenirsin.Başlangıç
Zorluk seviyesine göre devreler
Başlangıç seviyesi37 devre

LED ve Direnç: İlk Devren
Elektroniğe buradan başlanır: bir 9 V pil, bir direnç ve bir LED ile ilk devreni kur. Kod yok, kart yok. LED'in neden tek yönde yandığını, direncin neden şart olduğunu ve 470 Ω değerinin nasıl hesaplandığını kendi breadboard'unda görürsün. Sonraki bütün devrelerde kullanacağın akım sınırlama hesabını burada öğrenirsin.

Butonla LED Yakma
İlk devrene bir buton ekle: bastığında LED yansın, bıraktığında sönsün. Buton bir köprü gibidir; basınca yolu tamamlar, bırakınca açar. Açık devre ile kapalı devre arasındaki farkı parmağının ucunda hissedersin. Dört bacaklı butonun hangi bacaklarının içeriden bağlı olduğunu ve breadboard'a nasıl oturduğunu da öğrenirsin.

Seri ve Paralel LED'ler
Üç LED'i iki farklı biçimde bağla ve farkı aynı breadboard'da gör. İki LED seri bağlanır ve tek bir direnci paylaşır; üçüncü LED kendi direnciyle bunlara paralel durur. Seri kolda akımın aynı kaldığını, gerilimin paylaşıldığını; paralel kolda her LED'in bağımsız çalıştığını bir LED'i yerinden çıkararak kendin denersin.

Potansiyometre ile LED Kısma
LED'in parlaklığını bir mili çevirerek ayarla. Potansiyometre ayarlanabilir bir dirençtir: mili çevirdikçe direnci 0 ile 10 kΩ arasında değişir, LED'den geçen akım da onunla birlikte değişir. Potun yanına neden mutlaka sabit bir direnç eklendiğini ve üç bacaktan hangi ikisinin kullanıldığını kurarak öğrenirsin.

Gerilim Bölücü: LDR ile Parlaklık
Işığı ölçen ilk devren. LDR, üzerine düşen ışık arttıkça direnci azalan bir sensördür. Onu sabit bir dirençle arka arkaya bağlayınca bir gerilim bölücü elde edersin: ortadaki gerilim ışıkla birlikte yükselir ve LED'i sürer. Elinle sensörü kapatınca LED söner, fener tutunca parlar. Sensör devrelerinin temelindeki bölücü formülünü burada öğrenirsin.

Kondansatör: Yavaş Sönen LED
Butonu bıraktığında LED birden sönmesin, birkaç saniyede yavaşça kararsın. Bunu sağlayan parça kondansatör: butona basılıyken dolar, bırakınca biriktirdiği enerjiyi LED'e geri verir. 1000 µF ile 1 kΩ'un sönme süresini nasıl belirlediğini, elektrolitik kondansatörün neden yönlü olduğunu ve RC zaman sabitini kendi gözünle görürsün.

Diyot: Tek Yönlü Yol
Akıma tek yönlü yol: diyot akımı yalnızca bir yönde geçirir, ters yönde kapanır. Devrene bir 1N4007 ekle ve LED'in yandığını gör; sonra diyotu ters çevir ve LED'in söndüğünü izle. Diyotun üzerinde düşen 0,7 V'u hesaba katmayı ve pil ters takıldığında devreyi koruyan ters kutup korumasını öğrenirsin.

Butonlarla VE, VEYA
Mantık kapılarını entegre kullanmadan, yalnızca butonlarla kur. İki buton seri bağlanınca LED ancak ikisine birlikte basıldığında yanar: bu VE kapısıdır. İki buton paralel bağlanınca herhangi biri yeter: bu VEYA kapısıdır. İki devreyi aynı breadboard'da yan yana kurar, doğruluk tablosunu kendi parmaklarınla doldurursun.

Vaviyen: İki Yerden Tek Lamba
Merdivenin altından yaktığın lambayı üstünden söndürebilmenin sırrı: vaviyen bağlantı. İki sürgülü anahtar ve aralarındaki iki yolcu teli ile tek bir LED'i iki ayrı yerden kontrol et. Anahtarın akımı kesmek yerine iki yoldan birine yönlendirdiğini ve bu devrenin mantıktaki karşılığının ÖZEL VEYA olduğunu görürsün.

RGB LED ile Renk Karıştırma
Tek bir LED ile istediğin rengi üret. RGB LED'in içinde kırmızı, yeşil ve mavi üç ayrı LED vardır; her birini kendi potansiyometresiyle kısıp açarak renkleri karıştırırsın. Kırmızı ile yeşilden sarı, kırmızı ile maviden mor çıkar. Ortak katot bağlantısını, her renge neden ayrı direnç gerektiğini ve ekranların renkleri nasıl oluşturduğunu öğrenirsin.

Transistörlü Anahtar: Küçük Akımla LED Yakma
Transistör, küçük bir akımla büyük bir akımı açıp kapatan elektronik anahtardır. Bu devrede butondan yalnızca 0,43 mA geçer; BC547 bu küçük baz akımını alır ve LED'in 13 mA'lik akımını kendi üzerinden geçirir. Butona basınca LED yanar, bırakınca söner. Röle, motor ve sensör devrelerinin hepsi bu fikirle başlar: sen bazı sürersin, yükü transistör taşır.

Dokunmatik Anahtar: Darlington ile Parmakla Yanan LED
Düğmesi olmayan bir anahtar: iki çıplak tel ucuna parmağınla dokununca LED yanar, çekince söner. Parmağın birkaç megaohmluk bir direnç gibi davranır ve içinden yalnızca birkaç mikroamper geçer. İki BC547, Darlington çifti olarak bağlanınca bu akımı en az 12.000 kat büyütür ve LED'i yakar. Kazancın ne demek olduğunu ve derinin elektriği nasıl ilettiğini kendi parmağınla görürsün.

Karanlıkta Yanan LED: LDR ve Transistörlü Gece Lambası
Hava kararınca kendi kendine yanan bir gece lambası. LDR ile bir direnç gerilim bölücü kurar; ortam karardıkça bölücünün ortasındaki gerilim yükselir ve BC547 transistörü LED'i yakar. Potansiyometreyle LED'in hangi karanlıkta yanacağını sen ayarlarsın. Bir sensörden gelen zayıf sinyalin transistörle nasıl işe dönüştüğünü görürsün; sokak lambalarındaki fotosel de aynı fikirle çalışır.

Işık Kesilince Öten Alarm: LDR ve Buzzer ile Işık Bariyeri
Işık kesilince öten bir alarm. LDR ışık görürken devre sessizdir; önünden bir el ya da nesne geçip ışığı kestiğinde aktif buzzer öter ve LED yanar. LDR ile bir direnç gerilim bölücü kurar, Darlington bağlı iki BC547 buzzer'ı sürer. Potansiyometreyle alarmın hangi gölgede çalacağını sen ayarlarsın. Lazer gerekmez: oda ışığı ya da telefon feneri yeter. Kapı girişlerindeki ışık bariyerlerinin mantığını masanda denersin.

Su Seviye Alarmı: İki Transistörlü Su Dedektörü
Su yükselince öten bir alarm. İki çıplak tel ucu suya değdiğinde su, aralarında çok zayıf bir akım geçirir. Bu akım tek başına bir buzzer'ı çalıştıramaz; Darlington bağlı iki BC547 onu binlerce kat büyütür ve aktif buzzer öter. Küvet taşmadan, saksı tabağı dolmadan haber veren devrelerin temeli budur. Suyun iletkenliğini ve iki transistörün kazancının nasıl çarpıldığını denersin.

Bitkim Susadı Göstergesi: Toprak Kuruyunca Yanan LED
Saksıdaki toprak kuruyunca LED yakarak sulama zamanını haber veren bir toprak nem göstergesi. Toprağa iki çivi batırılır: ıslak toprak akımı iyi geçirir, kuru toprak zor geçirir. İki BC547 ile kurulan iki kademeli anahtar sinyali tersine çevirir; toprak ıslakken LED sönük kalır, kuruyunca yanar. Eşiği RV1 potuyla kendi toprağına göre ayarlarsın. Toprağın iletkenliğini, transistörle terslemeyi ve elektrolizi denersin.

Gecikmeli Sönen Işık: Transistörlü Merdiven Otomatiği
Butona bas ve bırak: LED hemen sönmesin, birkaç saniye tam parlak yansın, sonra yavaşça kararsın. Apartmanlardaki merdiven otomatiğinin fikri budur. 470 µF kondansatör butona basılıyken dolar; bırakınca BC547'nin bazına küçük bir akım vererek transistörü açık tutar. LED'in akımını besleme taşıdığı için bu kondansatör ışığı yaklaşık 10 saniye yakar. RC zaman sabitini ve baz akımını kendi devrende görürsün.

555 ile Flaşör: Yanıp Sönen LED Devresi
Kod yok, kart yok: tek bir NE555 entegresi, üç direnç ve iki kondansatörle LED'i saniyede yaklaşık bir kez yanıp söndür. Bu devre 555'in astable yani kendi kendine çalışan modudur. Kondansatörün dolup boşalmasını, 1/3 ve 2/3 eşiklerini ve frekans formülünü kendi kurduğun devrede görürsün. Direnç ya da kondansatörü değiştirince hızın nasıl değiştiğini de denersin.

Hızı Ayarlanan Flaşör: Potansiyometreli 555 Devresi
555 ile Flaşör devresindeki sabit direncin yerine bir potansiyometre koy: LED'in yanıp sönme hızını artık elinle ayarlarsın. Potu bir uca çevirince LED saniyede yaklaşık 1,3 kez, öbür uca çevirince yaklaşık 10 kez yanıp söner. Potun ayarlı direnç olarak nasıl bağlandığını, frekans formülünün iki uçta ne verdiğini ve potla seri duran 1 kΩ'luk sabit direncin 555'i nasıl koruduğunu öğrenirsin.

Sırayla Yanan İki LED: 555 Çıkışıyla Akım Ver ve Çek
Kırmızı ve yeşil iki LED sırayla yanar: biri yanarken öbürü söner, her biri yaklaşık yarım saniye sürer. Hepsini tek bir NE555 yapar. Çıkış (bacak 3) yüksekken LED'e akım verir, düşükken öbür LED'den gelen akımı çeker. 1 kΩ'luk küçük bir R1 ile iki süreyi neredeyse eşitlersin, LED2'ye paralel bir dirençle de iki LED'in aynı anda hafifçe yanmasını önlersin.

555 Zamanlayıcı: Butona Bas, 5 Saniye Yansın
Butona bir kez bas, LED yaklaşık 5 saniye yanıp kendi kendine sönsün. Bu devre NE555'in monostable yani tek atımlı modudur: merdiven otomatiğinin, gecikmeli lambanın ve zamanlayıcıların temeli. Süreyi yalnızca bir direnç ve bir kondansatör belirler. Tetikleme girişini, eşik gerilimini ve T = 1,1 × R × C formülünü kendi kurduğun devrede denersin.

555 ile Flip Flop: İki Butonlu Hafıza Devresi
Bir butona bas LED yansın, parmağını çek, yanık kalsın. Diğer butona basınca sönsün. NE555'in bistable modu, içindeki flip flop'u doğrudan kullanır: kondansatörle zaman saymak yok, yalnızca SET ve RESET var. Bu devre 1 bitlik hafızanın en kolay kurulan hâlidir ve flip flop mantığını ilk kez görmek için çok uygundur.

Dokunmatik Zamanlayıcı: Parmakla Tetiklenen 555
İki tel ucunu tek parmakla birlikte tut: LED yanar ve yaklaşık 7,5 saniye sonra kendi kendine söner. Parmağın, iki uç arasında birkaç megaohmluk bir direnç gibi davranır ve NE555'in tetik girişini aşağı çeker. Girişi yukarıda tutan 10 MΩ'luk direnç bu küçük akımı bile yeterli kılar. Tetik girişinin ne kadar hassas olduğunu ve bu hassasiyetin neye bağlı olduğunu kendi parmağınla görürsün.

Buzzer'lı Ton Üreteci: 555 ile Ses Frekansı
Bir NE555 entegresini saniyede yaklaşık 686 kez açılıp kapanan bir anahtara çevir ve sonucu kulağınla duy. Butona bastığında pasif buzzer ince, düz bir ton çıkarır; tonun kalınlığını iki direnç ve bir kondansatör belirler. Ses frekansının ne olduğunu, astable modun frekans formülünü ve bir direnci değiştirince sesin neden inceldiğini kendi kurduğun devrede görürsün.

Karanlık Alarmı: 555 ile Işık Sönünce Öten Devre
Işık söndüğünde ötmeye başlayan bir alarm. NE555 hoparlörden yaklaşık 1,4 kHz'lik bir ton üretir; RESET (bacak 4) girişini bir BC547 tutar. Aydınlıkta LDR transistörü iletime sokar, bacak 4 GND'ye çekilir ve 555 susar. Karanlıkta transistör kesime gider, alarm öter. Potla eşiği yaklaşık 0,2 ile 45 lüks arasında ayarlarsın.

Temel Kapılar: AND, OR ve NOT Devresi
Dijital elektroniğin üç temel taşını aynı breadboard'da dene. İki buton A ve B girişlerin olur; kırmızı LED AND, yeşil LED OR, sarı LED NOT kapısının sonucunu gösterir. 74HC08, 74HC32 ve 74HC04 entegreleriyle dört buton birleşimini sırayla dener, doğruluk tablosunu kendi gözünle çıkarırsın.

NAND ve NOR: Tersleyen Kapılar
74HC00 ve 74HC02 entegreleriyle iki tersleyen kapıyı yan yana kur. NAND, AND'in; NOR ise OR'un tersidir. İki buton A ve B girişlerin olur; kırmızı LED NAND, yeşil LED NOR sonucunu gösterir. Butonlara dokunmadan iki LED de yanar. Dört birleşimi sırayla dener, doğruluk tablosunu kendin çıkarırsın ve 74HC02'nin farklı bacak düzenini tanırsın.

NAND ile Bütün Kapılar: Tek Entegre, Üç İşlem
Tek bir 74HC00 entegresiyle NAND, AND ve NOT kapılarını aynı anda kur. NAND kapısı evrenseldir: yeterince NAND ile bütün lojik devreler yapılabilir. İki buton girişlerin olur; kırmızı LED NAND, yeşil LED AND, sarı LED NOT sonucunu gösterir. Görevde aynı entegreden bir de OR kapısı çıkarırsın.

XOR: Farkı Bulan Kapı
74HC86 entegresiyle XOR kapısını kur: iki girişi birbirinden farklıysa çıkışı 1 olur. İki buton girişlerin olur; kırmızı LED XOR sonucunu, yani "fark var" bilgisini gösterir. İkinci bir XOR kapısı tersleyici olarak bağlanır ve yeşil LED'de XNOR sonucunu verir: girişler eşitse yanar. Böylece iki bitin eşit olup olmadığını denetleyen küçük bir karşılaştırıcı kurmuş olursun.

SR Tutucu: İki NOR Kapısıyla 1 Bitlik Bellek
İki NOR kapısını çapraz bağla, elinde 1 bitlik bellek olsun. 74HC02 ile kurduğun bu SR tutucu, S butonuna basınca Q çıkışını 1 yapar, R butonuna basınca 0 yapar ve butonu bırakınca son durumu saklar. Bütün flip flop'ların içinde bu küçük yapı vardır. Doğruluk tablosunu LED'lerden okur, yasak durumu da kendin denersin.

D Flip Flop: 74HC74 ile 1 Bitlik Bellek
Bilgisayar belleğinin en küçük parçasını kendin kur. 74HC74 içindeki D flip flop, saat darbesi geldiği anda D girişindeki değeri alır ve bir sonraki darbeye kadar saklar. Butonla veriyi verirsin, sürgülü anahtarla saat darbesini; kırmızı LED belleğin içinde ne olduğunu gösterir. Yükselen kenar kavramını gözünle görürsün.

Karşılaştırıcı: Hangisi Büyük?
İki potu çevir: hangisinin gerilimi yüksekse onun LED'i yanar. RV1 öndeyse kırmızı, RV2 öndeyse yeşil. LM358 burada karşılaştırıcıdır; artı ve eksi girişini kıyaslar, çıkışını ya en üste ya en alta iter. Tek çıkış iki LED'i sırayla yakar. Op-amp girişlerini, giriş aralığını ve iki gerilim eşitken neden titreme olduğunu öğrenirsin.

9 V'tan 5 V: LM7805 ile Sabit Gerilim
9 V pilden sabit 5 V al: LM7805 fazla gerilimi üzerinde tutar, pil 9,5 V'tan 7 V'a düşse bile çıkış 5 V'ta kalır ve LED hep aynı parlaklıkta yanar. Multimetreyle girişi ve çıkışı ölçersin. Sabit regülatörü, iki kondansatörün görevini, düşüm gerilimini, regülatörün ısıya çevirdiği gücü ve 9 V pilden 5 V almanın neden verimsiz olduğunu öğrenirsin.

Statik Elektrik Dedektörü
Dokunmadan çalışan bir yük dedektörü. Saçına sürttüğün balonu ya da plastik tarağı kısa bir anten teline yaklaştırıp uzaklaştırdığında LED kendi kendine yanıp söner. Sırrı art arda bağlı üç BC547: her biri bir öncekinin akımını büyütür ve toplam kazanç milyonları bulur. Böylece balonun antende oluşturduğu, ölçü aletinin bile zor gördüğü akım bir LED'i yakmaya yeter. Statik elektriği ve kazançların nasıl çarpıldığını denersin.

Kumanda Test Cihazı: Görünmeyen Işığı Gör
Televizyon kumandasının bir tuşuna bas: LED kırpışır, buzzer cızırdar. Kumandanın ucundaki ışık kızılötesidir, göz göremez; VS1838B alıcı görür ve çıkışını düşürür. Bu düşük sinyali BC557 adlı bir PNP transistör LED'e ve aktif buzzer'a çevirir. Böylece hangi kumandanın çalıştığını, hangisinin pilinin bittiğini birkaç saniyede anlarsın. PNP transistörle tanışmak için de iyi bir devre: bazı düşükken iletir.

Sabit El Oyunu
Halkayı kıvrımlı telin bir ucundan öbür ucuna tele değdirmeden götür. Değdiğin an buzzer öter, LED yanar ve halkayı çeksen de susmaz: devre dokunuşu hatırlar. Yeniden başlamak için butona basarsın. Hafızayı NE555 sağlar; iki kararlı kipte çalışır ve en kısa teması bile yakalar. Yolu çıplak bakır telden kendin bükersin: kıvrımlar sıklaştıkça oyun zorlaşır. Elinin ne kadar sabit olduğunu sınarken SET ve RESET mantığını da görürsün.

LM317 ile Ayarlı Güç Kaynağı
Potu çevirdikçe çıkış gerilimi 1,25 V ile yaklaşık 6,5 V arasında değişir; kırmızı LED sönükten parlağa geçer. LM317 çıkışı ile ayar bacağı arasında hep 1,25 V tutar; iki direncin oranı çıkışı belirler. Pil 9 V'tan biraz düşse bile ayarladığın gerilim sabit kalır. Doğrusal regülatörü, ayar formülünü, düşüm gerilimini ve fazla gerilimin ısıya dönüşmesini öğrenirsin.
Orta seviye54 devre

Sıcaklık Alarmı: NTC ve İki Transistörlü Isı Uyarıcı
Ortam ısınınca öten bir sıcaklık alarmı. NTC termistörün direnci sıcaklık arttıkça azalır; bir gerilim bölücüdeki bu değişim iki BC547 ile kurulan anahtarı tetikler, aktif buzzer öter ve LED yanar. Eşiği 100 kΩ pot ile yaklaşık 23 °C ile 50 °C arasında ayarlarsın. Bir geri besleme direnci eşikte cızırtıyı önler. NTC'yi parmaklarınla tutarak ya da saç kurutma makinesiyle ısıtarak denersin.

Röle Sürme: Transistör ve Diyotla Röle Kontrolü
Röle, küçük bir akımla bambaşka bir devreyi açıp kapatan mekanik anahtardır. Bu devrede butona basınca BC547 rölenin bobinine akım verir, tık sesiyle kontak kapanır ve LED yanar. Bobine ters bağlı 1N4007 diyotu, kapanışta oluşan gerilim sıçramasından transistörü korur. Kontak burada yalnızca 5 V ile bir LED'i anahtarlar: şebeke gerilimini breadboard üzerinde kesinlikle deneme.

Transistörlü Flip Flop: İki LED'li Flaşör Devresi
Elektroniğe başlayan herkesin kurduğu klasik flip flop devresi: iki BC547 transistör, iki kondansatör ve dört dirençle iki LED sırayla yanıp söner. Entegre yok, kod yok. Bu devrenin gerçek adı astable multivibratör; transistörler birbirini sırayla kapatır. Kondansatörün transistörü nasıl susturduğunu ve sürenin R × C ile nasıl ayarlandığını görürsün.

Transistörlü Bellek: İki Butonlu Flip Flop Devresi
İki BC547 transistör birbirini kilitler ve 1 bitlik hafıza olur: S1'e basınca kırmızı LED, S2'ye basınca yeşil LED yanar ve butonu bıraksan da öyle kalır. Kondansatör yok, entegre yok. Bu devre bistable multivibratör, yani gerçek flip flop'un transistörlü hâlidir. Bilgisayar belleğinin en küçük parçasının nasıl çalıştığını elinle kurarak görürsün.

Transistörlü Zamanlayıcı: Butona Bas, 3 Saniye Yansın
Butona bir kez bas: LED hemen yanar ve yaklaşık 3 saniye sonra kendiliğinden söner. Entegre yok; zamanı iki BC547 transistör ve bir 47 µF kondansatör tutar. Bu devre tek atımlı (monostable) multivibratör: tek bir kararlı durumu vardır, dürtülünce bir süre öbür duruma geçer ve geri döner. Süreyi R × C belirler; 9 V pilde transistörü koruyan 1N4148 diyotun görevini de görürsün.

Transistörle Mantık Kapıları: NOT, NOR ve NAND
Mantık kapısı entegresinin içinde ne olduğunu iki BC547 ile kendin kur. İki buton A ve B girişlerin olur, LED Y çıkışını gösterir: LED yanıyorsa çıkış 1'dir. İki jumper'ın yerini değiştirerek aynı devreyi NOT, NOR ve NAND kapısına çevirirsin: tek transistör tersler, yan yana iki transistör NOR, üst üste iki transistör NAND olur. Her kapının doğruluk tablosunu kendi parmaklarınla doldurursun.

Kopan Tel Alarmı: İki Transistörlü Kilitlenen Alarm
Kapının ya da kutu kapağının önüne ince bir tel ger: tel koptuğu an buzzer öter ve LED yanar. Tel yeniden bağlansa bile alarm susmaz; yalnız sıfırlama butonu susturur. Sırrı bir BC547 ile bir BC557'nin birbirini açık tutması: iki transistör bir tristör gibi kilitlenir. Beklerken pilden yalnız yaklaşık 0,09 mA çeker.

İki Transistörlü Bip Devresi: BC547 ve BC557 ile Ton
Butona bastığın sürece hoparlörden yaklaşık 1 kHz'lik bir bip sesi gelir. Entegre yok: sesi bir BC547 (NPN) ile bir BC557 (PNP) birlikte üretir; bu ikiliye tamamlayıcı çift denir. Tonu 47 nF'lık kondansatör ile iki direnç belirler. Hoparlöre seri 220 Ω direnç, transistörü 100 mA sınırının çok altında tutar.

Tek Butonla Aç Kapa: 555 ile Bas Yak, Bas Söndür
Butona bir kez bas, LED yansın; bir daha bas, sönsün. Tek düğmeli lamba anahtarı gibi çalışır. NE555'in iki girişi birleştirilir ve beslemenin yarısında tutulur; çıkışın son durumunu 1 µF'lık bir kondansatör hatırlar. Butona basınca bu kondansatör girişe bağlanır ve 555'i ters duruma iter. Aynı kondansatör buton sıçramasını da süzer: tek basış, tek değişim.

Mini Piyano: 555 ile Sekiz Tuşlu Bir Oktav
Sekiz tuşa sırayla bas: hoparlörden Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si ve ince Do gelir. Sesi tek bir NE555 üretir; tuşlar, 555'in zamanlama direncini seri bir direnç zincirinin farklı noktasından alır. Notalar yaklaşık 264 ile 526 Hz arasındadır ve benzetimde hedeften en çok 16 cent (yarım tonun altıda biri) sapar. Tuşa basmadığında devre susar; iki tuşa birden basarsan ince olan çalar.

Metronom: 555 ile Ayarlanabilir Tempo ve Tık Sesi
Potu çevir, tempo değişsin: hoparlörden düzenli tık sesleri gelir, LED her vuruşta yanıp söner. Tempo yaklaşık 32 ile 230 vuruş/dakika (BPM) arasında ayarlanır; mekanik metronomların 40 ile 208 aralığı içinde kalır. NE555'in yanındaki bir diyot çıkışı her vuruşta yalnız 18 ms yüksek tutar, bu yüzden uzun bir bip değil kısa bir tık duyulur. Potun konumu ile tempo arasındaki ilişki doğrusal değildir.

Polis Sireni: İki 555 ile İnip Çıkan Ses
Pili tak, hoparlörden uuu-iii diye inip çıkan bir siren sesi gelsin; mavi LED de aynı ritimde yanıp sönsün. Yavaş çalışan birinci NE555, ikincisinin bacak 5'ine (CTRL) bağlıdır ve onun eşiklerini sürekli kaydırır. Ton yaklaşık 620 Hz ile 1300 Hz arasında, her 1,45 saniyede bir kez inip çıkar. Hoparlörü kulağına yakın çalıştırma.

İki Tonlu Kapı Zili: 555 ile Ding Dong Sesi
Butona bas: hoparlörden yaklaşık 640 Hz'lik ince bir ding gelir. Bırak: ses 510 Hz'e kalınlaşır, dong olur ve yaklaşık 1,3 saniyede kısılarak susar. Tek bir NE555 iki tonu da üretir; dong'u, butonla dolan 2200 µF'lık kondansatör çalar. Butona basılmadığında devre pilden hiç akım çekmez, pil takılı kalabilir.

PWM ile LED Kısma: 555 ve Potla Parlaklık Ayarı
Potu çevir, üç LED neredeyse sönükten tam parlağa kadar ayarlansın. NE555 saniyede yaklaşık 1200 kez açılıp kapanır; pot ve iki diyot frekansı neredeyse sabit tutarken her döngüde açık kalma payını, yani görev oranını, yaklaşık %4 ile %95 arasında değiştirir. LED hep aynı akımla yanar, göz ortalamayı görür. Bu yönteme PWM denir.

PWM ile Motor Hızı: 555 ve MOSFET ile DC Motor Kontrolü
Potu çevir, redüktörlü DC motor yavaşlasın ya da hızlansın. NE555 saniyede yaklaşık 8300 kez açılıp kapanan bir sinyal üretir; bu sinyal IRLZ44N MOSFET'i anahtar gibi açıp kapatır ve motor 9 V'u kısa darbeler halinde alır. Ortalama gerilim görev oranıyla büyür ve en çok yaklaşık 6 V olur. Motora ters bağlanan diyot, bobinin geri tepmesini güvenle söndürür.

De Morgan'ı Gözünle Gör: İki Devre, Aynı Tablo
De Morgan kuralını iki ayrı devreyle kendi gözünle doğrula. Aynı iki buton iki devreyi birden besler: birinde 74HC00 ile NAND, öbüründe 74HC04 ile tersleme ve 74HC32 ile OR. Kırmızı ve yeşil LED dört giriş birleşiminin hepsinde birlikte yanıp söner, yani NOT (A · B) = NOT A + NOT B. Görevde ikinci kuralı da kurarsın.

Yarım Toplayıcı
İki lojik kapıyla hesap yapan ilk devreni kur: yarım toplayıcı, tek bitlik iki sayıyı toplar. İki buton A ve B sayılarındır; 74HC86 (XOR) toplam bitini, 74HC08 (AND) elde bitini üretir. İki LED yan yana ikilik bir sayı gibi okunur: solda elde, sağda toplam. İki butona birlikte basınca yalnızca soldaki LED yanar ve 1 + 1 = 10 sonucunu kendi gözünle görürsün.

Tam Toplayıcı
Yarım toplayıcının bir adım ötesine geç: tam toplayıcı üç biti birden toplar. S1 ve S2 A ile B sayılarındır, S3 ise sağdaki basamaktan gelen eldedir (Cin). 74HC86, 74HC08 ve 74HC32 birlikte toplam ve elde bitini üretir. İki LED yan yana ikilik bir sayı gibi okunur: solda elde, sağda toplam. Üç butona birlikte basınca iki LED de yanar ve 1 + 1 + 1 = 11 sonucunu kendi gözünle görürsün.

Çoğunluk Devresi: Üç Kişilik Oylama
Üç kişi oy versin, en az ikisi evet derse yeşil LED yansın. 74HC08 üç AND kapısıyla her ikili evet birleşimini yakalar, 74HC32 iki OR kapısıyla bunları toplar. Sekiz satırlık doğruluk tablosundan devreye geçmeyi öğrenirsin: her 1 satırını yaz, sonra sadeleştir ve M = A·B + B·C + A·C ifadesine ulaş.

Şifreli Kilit: Dört Anahtarla Kombinasyon Devresi
Dört sürgülü anahtarla bir şifre kur: doğru kombinasyon (1-0-1-1) girilince yeşil LED yanar, öbür 15 birleşimde kırmızı LED. 74HC04 şifredeki 0'ı tersler, 74HC08 dört biti iki kademede AND'ler. Kırmızı LED, kilit çıkışının tersidir. Şifreyi hangi NOT kapısını takıp çıkararak değiştireceğini de görevde öğrenirsin.

2'den 1'e Seçici (Multiplexer): İki Girişten Birini Seç
İki veri girişinden hangisinin çıkışa ulaşacağına tek bir seçme girişi karar versin. 74HC04, 74HC08 ve 74HC32 ile kurduğun bu 2'den 1'e seçicide S3 bırakılıyken kırmızı LED D0'ı, basılıyken D1'i izler. Sarı ve yeşil LED o an hangi girişin seçili olduğunu gösterir. İki mikrofondan ya da iki sensörden birini seçen devrelerin temeli budur.

2'den 4'e Kod Çözücü: İki Adres, Dört Çıkış
İki butonla dört LED'den yalnızca birini seç. 74HC04 iki adres girişini tersler, 74HC08'in dört AND kapısı her adres için ayrı bir çıkış açar: 00'da LED1, 01'de LED2, 10'da LED3, 11'de LED4 yanar. Bu adres çözme yöntemi, bilgisayarların bellekteki doğru hücreyi ve devredeki doğru çipi seçmesinin temelidir.

Kapıyla Flaşör: 74HC14 ile Schmitt Osilatörü
Tek bir lojik kapı, bir direnç ve bir kondansatörle kendi saat sinyalini üret. 74HC14 içindeki Schmitt tetikli NOT kapısı, iki ayrı eşiği sayesinde C1 dolup boşaldıkça kendi kendine salınır; LED1 ile LED2 saniyede yaklaşık bir kez sırayla yanıp söner. Histerezis kavramını gözünle görürsün ve sıradan bir NOT kapısının bu işi neden yapamadığını öğrenirsin.

Buton Paraziti Temizleyici: 74HC00 ile Sıçrama Önleyici
Bir anahtar kapanırken kontakları milisaniyeler içinde birkaç kez seker ve lojik devre tek hareketi birden çok darbe sanır. 74HC00'ın iki NAND kapısıyla kurduğun bu SR tutucu, SW1 sürgülü anahtarının ilk temasında bir kez değişir ve sonraki sekmeleri yok sayar. LED1 ile LED2 tertemiz çıkışı gösterir; sıçrama önleme (debounce) mantığını kendin kurarsın.

Kapılı D Tutucu: Dört NAND Kapısıyla 1 Bitlik Bellek
Bir bitlik belleğe bir kapı ekle. 74HC00'ın dört NAND kapısıyla kurduğun kapılı D tutucu, S2 (E) basılıyken Q çıkışını S1'e (D) eşitler, S2'yi bırakınca son değeri saklar. LED1 Q'yu, LED2 Q̄'yu gösterir. Tek entegre yeter, çünkü bir kapı aynı anda tersleyici olarak da çalışır. Seviyeyle tetikleme ne demek, gözünle görürsün.

JK Flip Flop: CD4027 ile Dört Modlu Bellek
JK flip flop, flip flop ailesinin en yetenekli üyesi: tek entegreyle sakla, kur, sıfırla ve tersine çevir modlarının hepsini dener, doğruluk tablosunu LED'lerden okursun. CD4027 ile kurduğun devrede J ve K butonlarıyla modu seçer, sürgülü anahtarla saat darbesini verirsin. Sarı LED saati, kırmızı LED belleği gösterir.

T Flip Flop: 74HC74 ile İkiye Bölücü Devre
Bir D flip flop'un çıkışını kendi girişine geri bağla, T flip flop olsun: her saat darbesinde durum değiştirir. 74HC74 ile kurduğun devrede sarı LED saati, kırmızı LED çıkışı gösterir ve kırmızı tam yarı hızda yanıp söner. Bu ikiye bölücü, bütün sayıcıların ve dijital saatlerin ilk basamağıdır.

D Flip Flop ile Aç Kapa: Sıçramasız Tek Butonlu Anahtar
Butona bir kez bas LED yansın, bir daha bas sönsün. 74HC74 içindeki D flip flop'un Q̄ çıkışını D girişine bağlayınca her saat darbesinde durum değiştirir. Saat darbesini S1 butonu verir; butonun sıçraması bir RC süzgecinden ve 74HC14'ün Schmitt kapısından geçerek tek ve temiz bir kenara dönüşür. Böylece her basış tam bir değişim yapar.

Kim Önce Bastı? Yarışma Devresi: 74HC74 ile Kilitleme
İki yarışmacı, iki buton: önce basanın LED'i yanar ve kilitlenir, geç kalan ne kadar basarsa bassın bir şey değişmez. 74HC74'ün iki D flip flop'u birbirinin D girişini tutar. S3 sıfırlama butonu ikisini birden söndürür ve yeni tur başlar. Buton sıçraması sonucu bozmaz, çünkü her fazladan kenar aynı değeri yeniden yükler.

4 Bit Kaydırmalı Kaydedici: 74HC74 ile Bitleri Kaydır
S1 ile bir bit seç, S2'ye bas: bit LED1'e girer, önceki bitler birer adım sağa kayar. İki 74HC74'ün dört D flip flop'u zincir gibi bağlıdır: her Q, bir sonrakinin D girişine gider. Saat darbesini 74HC14 ile sıçramasız hale getirilmiş S2 butonu verir. Tek telden seri giren dört bit, dört LED'de paralel olarak görünür.

2 Bit Sayıcı: 74HC74 ile 0'dan 3'e Sayan Devre
İki flip flop'u art arda bağla, 0'dan 3'e sayan bir sayıcın olsun. 74HC74 ile kurduğun devrede sürgülü anahtarı 1 konumuna her kaydırışın bir darbedir: yeşil LED 1'ler, kırmızı LED 2'ler basamağını gösterir ve sayı 00, 01, 10, 11 diye ilerleyip başa döner. Bu asenkron (dalga) sayıcı, dijital saatlerin ve frekans bölücülerin temel yapı taşıdır.

4 Bit İkili Sayıcı: CD4520 ile 0'dan 15'e Sayan Devre
Dört LED, 0'dan 15'e kadar ikili sayar: soldaki LED1 8'ler, sağdaki LED4 1'ler basamağıdır. CD4520 (U1) içindeki dört flip flop aynı saatle çalışır, yani bir senkron sayıcıdır. Saati 74HC14 (U2) ile kurulan yaklaşık 1 Hz'lik bir osilatör verir. 15'ten sonra sayaç taşar ve 0'a döner. S1'e basınca dört LED söner ve sayma 0'dan yeniden başlar.

4017 ile Yürüyen Işık: Butonla İlerleyen 10 LED
Her butona basışında ışık bir sonraki LED'e atlasın. CD4017 onlu sayıcı, gelen saat darbelerini sayar ve on çıkışından yalnızca birini yakar; onuncu darbeden sonra başa döner. Butonun sıçramasını küçük bir direnç ve kondansatör süzgeci temizler. Sayıcı mantığını, yürüyen ışık efektlerinin temelini ve saat darbesi kavramını öğrenirsin.

555 ve 4017 ile Yürüyen Işık: Hızı Ayarlanan 10 LED
Yürüyen ışığı butondan kurtar: NE555 saat darbelerini kendi üretir, CD4017 bu darbeleri sayar ve on LED'i sırayla yakar. Hızı potansiyometre ile ayarlarsın; ışık bir turu en hızlı ayarda yaklaşık 1 saniyede, en yavaş ayarda 7,5 saniyede tamamlar. İki entegreyi bir saat hattıyla birbirine bağlamayı, bir osilatörün frekansını dirençle değiştirmeyi ve besleme kondansatörünün ne işe yaradığını öğrenirsin.

Kara Şimşek: 555 ve 4017 ile Gidip Gelen Işık
Altı LED'de bir ışık bir uca koşar, oraya varınca geri döner: Kara Şimşek etkisi. NE555 (U1) saat darbelerini üretir, CD4017 (U2) on adım sayar ve sekiz 1N4148 diyot (D1 ile D8) bu on adımı altı LED'e gidiş ve dönüş olarak dağıtır. Hızı RV1 potansiyometresiyle ayarlarsın. Diyotlu VEYA bağlantısını ve CD4017 çıkışının ne kadar akım verdiğini öğrenirsin.

Trafik Işığı: 555 ve 4017 ile Kırmızı, Sarı, Yeşil
Kırmızı, kırmızıyla birlikte sarı, yeşil ve sarı: trafik ışığının sırası üç LED'le masanda. NE555 (U1) adım darbelerini üretir, CD4017 (U2) sayar ve dokuz 1N4148 diyot (D1 ile D9) adımları renklere dağıtır: kırmızı 4 adım, yeşil 3, sarı 1. Q8 sıfırlamaya bağlı olduğu için döngü 8 adımda kapanır. Süreleri RV1 ile ayarlarsın. Bu bir öğrenme devresidir, gerçek bir trafik ışığı değildir.

Polis Çakarı: 555 ve 4017 ile Kırmızı Mavi Çift Çakma
Kırmızı LED'ler iki kez çakar, ardından maviler iki kez: oyuncak bir ekip aracının tepe lambası gibi. NE555 (U1) saniyede 7 ile 15 arası darbe üretir, CD4017 (U2) on adım sayar, dört 1N4148 diyot (D1 ile D4) dört adımı iki renge dağıtır. Hızı RV1 ile ayarlarsın. Diyotlu VEYA bağlantısını, mavi LED'in ileri gerilimini ve CD4017 çıkışının akım sınırını öğrenirsin. Oyuncak ve maket içindir.

Elektronik Zar: 555 ve 4017 ile Altı LED'li Zar
Butona bas, altı LED birden parlasın; bırak, yalnızca biri yanık kalsın. Soldan kaçıncı LED yanıyorsa zarın o. NE555 saniyede yaklaşık 686 darbe üretir, CD4017 bu darbelerle 1'den 6'ya sayıp başa döner. Sayı o kadar hızlı döner ki nerede duracağını elinle ayarlayamazsın; sonucu rastgele yapan da budur. Bir sayıcıyı istediğin sayıda sıfırlamayı, saat hattını butonla açıp kapamayı ve pull-down direncini öğrenirsin.

0'dan 9'a Sayıcı: 555 ve CD4026 ile 7 Segment Gösterge
Tek haneli gösterge saniyede bir artar: 0, 1, 2 diye 9'a kadar çıkar, sonra yeniden 0. NE555 yaklaşık 1 Hz'lik saat darbesi üretir, CD4026 bu darbeleri sayar ve hangi rakamda hangi segmentin yanacağına kendisi karar verir; araya ayrı bir kod çözücü girmez. Butona basınca sayı 0'a döner. Ortak katot 7 segment göstergeyi, her segmente neden ayrı direnç gerektiğini ve bir sayıcının sıfırlama girişini öğrenirsin.

Butonla Skor Tabelası: CD4026 ile Basınca Artan Sayı
S1 butonuna her basışında tek haneli göstergedeki sayı bir artar: 0, 1, 2 diye 9'a kadar çıkar, sonra yeniden 0. CD4026 basışları sayar ve rakamı ortak katot 7 segment göstergeye kendisi yazar. Butonun kontağı sekerek kapandığı için tek basış birkaç sayı atlatabilir; RC süzgeç ile entegrenin Schmitt girişi bunu engeller. S2 skoru 0'a çeker.

Hassas Karanlık Anahtarı
Oda kararınca sarı LED kendiliğinden yanar, aydınlanınca söner. LDR ışığı gerilime çevirir, LM358 bu gerilimi potla ayarladığın eşikle kıyaslar. Çıkıştan geri dönen 220 kΩ'luk direnç bir histerezis kurar: LED yaklaşık 9,3 lükste yanar, 10,5 lükste söner; ışık yavaş değişse de titremez. Karşılaştırıcıyı, histerezisi ve lüks hesabını öğrenirsin.

Op-amp'lı Sıcaklık Alarmı: LM358 ve NTC
Ortam ısınınca öten bir sıcaklık alarmı. NTC1, RV1 ve üç dirençten kurulan bir köprü, LM358'in iki girişine gerilim verir; NTC ısınıp eşiği geçince çıkış Q1 ile buzzer'ı ve LED'i açar. Eşiği RV1 ile yaklaşık 30 ile 59 °C arasında ayarlarsın, R4 yaklaşık 2 °C'lik histerezis ekler. Köprü sayesinde pil zayıflasa da eşik kaymaz.

Manyetik Kapı Alarmı: Reed Anahtarlı Kilitlenen Alarm
Kasaya bir reed anahtar (S2), kapıya bir mıknatıs koy: kapı açıldığı an buzzer öter, LED yanar. Kapıyı geri kapatsan da alarm susmaz; yalnız sıfırlama butonu (S1) susturur. Bir BC547 (Q1) ile bir BC557 (Q2) birbirini açık tutar ve tristör gibi kilitlenir. Beklerken pilden yalnız yaklaşık 0,09 mA çeker.

Su Seviye Göstergesi (4 Kademeli)
Bardaktaki suyun yüksekliğini dört LED ile gösteren bir seviye göstergesi. Suya beş tel sarkar: biri ortak, dördü farklı yükseklikte. Su bir tele ulaştığında o telin BC547 transistörü açılır ve LED'i yanar: önce iki yeşil, sonra sarı, en üstte kırmızı. Kırmızıyla birlikte aktif buzzer da öter ve kabın dolduğunu haber verir. Depo göstergelerinin mantığını, suyun iletkenliğini ve transistörle anahtarlamayı denersin.

Deprem Alarmı: Sarsıntıda Öten Devre
Masaya hafifçe vur: buzzer öter, LED yanar ve yaklaşık 3,5 saniye sonra devre kendi kendine susar. Sarsıntıyı, içinde ince bir yay bulunan titreşim sensörü yakalar; süreyi tek atımlı (monostable) kipte çalışan NE555 tutar. Sensörün teması göz açıp kapayana kadar sürer, 555 onu saniyelerce süren bir uyarıya uzatır. Bu bir deprem uyarı sistemi değildir; sarsıntıyı duyuran bir eğitim devresidir.

Lazer Silahı Sesi
Butona bas ve bırak: hoparlörden bilim kurgu filmlerindeki gibi "piyuv" diye kayan bir ses çıkar. Ses yaklaşık 2,1 kHz'ten başlar ve çeyrek saniyede kalınlaşarak söner. Tonu tek bir NE555 üretir; kaymayı, butonu bıraktığın an boşalmaya başlayan 100 µF'lık kondansatör yapar. Hoparlör çıkışa doğrudan değil, bir kondansatör ve bir direnç üzerinden bağlanır. Bu devre yalnızca bir ses efektidir.

İkiliden 7 Segmente: CD4511 Kod Çözücü
Dört sürgülü anahtarla ikili bir sayı kur, karşılığını ekranda rakam olarak gör: 0101 yazınca 5, 1001 yazınca 9 çıkar. Çeviriyi CD4511 yapar; dört girişine bakar ve ortak katot 7 segment göstergede hangi çubukların yanacağına karar verir. 10 ile 15 arasındaki sayılarda ekran bilerek söner. 8, 4, 2, 1 basamak değerlerini, bir kod çözücünün ne yaptığını ve girişlerin neden aşağı çekme direnciyle sabitlendiğini öğrenirsin.

Sıralı Şifreli Kilit: CD4017 ile Butonlu Şifre
Dört butona doğru sırayla bas: kırmızı LED söner, yeşil LED yanar ve kilit açık kalır. Aradaki tuzak butonlarından birine dokunursan her şey başa döner. Sırayı CD4017 sayıcısı tutar: o an hangi çıkışı 1 ise yalnız o çıkışa bağlı buton sayıcıyı bir adım ilerletebilir. Dört diyot butonları birbirinden ayırır. Bu bir oyun ve öğrenme devresidir, gerçek bir güvenlik kilidi değildir.

Tepki Süresi Ölçer: Işığı Ne Kadar Hızlı Durdurursun?
Arkadaşın START'a basılı tutar ve istediği an bırakır: ışık on LED boyunca koşmaya başlar. Sen kıpırdadığını görür görmez STOP'a basarsın; ışığın kaldığı LED tepki süreni gösterir. NE555 saati her LED'i yaklaşık 49 ms yakar, CD4017 adımları sayar, ikinci bir NE555 START ve STOP'u hatırlar. Geç kalırsan ışık son LED'de durur.

Akan Sinyal: Dolan Işık Çubuğu
Yeni arabaların sinyal lambası gibi: yedi sarı LED birer birer eklenerek yanar, yananlar yanık kalır, çubuk dolunca hepsi söner ve iş baştan başlar. Saati bir NE555 verir, sırayı bir 74HC595 kaydırmalı kaydedici tutar. Kaydırıcının sekizinci çıkışı bir BC547 üzerinden kendi sıfırlama bacağını sürer; çubuk kendi kendini boşaltır. Kaydırmalı kaydediciyi, iki saat girişini birleştirmenin etkisini ve kendini sıfırlayan sayıcıyı öğrenirsin.

Kızılötesi Engel Algılayıcı
Elini sensörün birkaç santim üstüne getir: kırmızı LED yanar, buzzer öter. TCRT5000 görünmeyen kızılötesi ışık yollar ve yansıyan ışığı ölçer; LM358 bu ölçümü potla ayarladığın eşikle kıyaslar. Bir BC547 buzzer'ı ve LED'i sürer, 470 kΩ'luk bir direnç de eşikte titremeyi önler. Karşılaştırıcıyı, yansıyan ışıkla mesafe algılamayı ve histerezisi öğrenirsin. Menzil birkaç santimle sınırlıdır.

Nefes Alan LED (Üçgen Dalga)
Kırmızı LED birkaç saniyede yavaşça parlar, sonra yavaşça söner; uyuyan birinin nefesi gibi. LM358'in iki yarısı birlikte çalışır: biri Schmitt karşılaştırıcı, öbürü entegratör. Birlikte yaklaşık 5 saniyelik bir üçgen dalga üretirler. Bir BC547 bu dalgayı izler ve LED'in akımını sıfırdan 18 mA'e kadar sürer. Sanal toprağı, sabit akımla doğrusal rampa yapmayı ve emitör izleyiciyi öğrenirsin.

Röleyle Mühürleme: Başlat ve Durdur
Başlat butonuna bir kez basarsın, röle çeker ve sen butonu bıraksan da çekili kalır; Durdur anahtarını kaydırınca bırakır. Sır, rölenin kendi NO kontağında: kontak başlat butonunu köprüler ve bobini kendisi beslemeye devam eder. Buna mühürleme denir; kumanda derslerinin ilk devresidir. Bobine ters bağlı 1N4007 diyotu da anahtarı ters gerilimden korur.

Yalan Makinesi: Deri Direncini Ölçen Heyecan Oyunu
Parmakların terleyince yeşil LED'i söndürüp kırmızıyı yakan bir parti oyunu. Aynı elinin iki parmağına sarılan folyolar deri direncini ölçer; heyecan terlemeyi artırır, direnç düşer. Üç BC547 bu küçük akımı büyütür, eşiği RV1 potuyla kendi sakin değerine ayarlarsın. Gerçek bir yalan makinesi değildir: yalanı değil heyecanı ve nemi gösterir, sonuç kişiden kişiye çok değişir. Deri iletkenliğini, gerilim bölücüyü ve Darlington bağlantısını denersin.
İleri seviye10 devre

Alkışla Yanan LED: Üç BC547 ile Ses Algılayıcı
El çırp: kırmızı LED yanar, yaklaşık 1,6 saniye yanık kalır ve kendiliğinden söner. Entegre yok: alkışı bir elektret mikrofon yakalar, BC547'li bir yükselteç birkaç milivoltluk sinyali volt düzeyine çıkarır, iki BC547 ile kurulan tek atımlı devre de süreyi tutar. Küçük sinyali yükseltmeyi, kondansatörle kuplajı, diyotla yön seçmeyi ve beslemeyi süzmeyi öğrenirsin.

555 ile Servo Test Devresi: Potla Açı Ayarı
Potu çevir, servo kolu onu izlesin. NE555 yaklaşık 19 ms'de bir, süresi pota bağlı bir darbe üretir: 1,1 ms'de kol bir uca, 2 ms'de öbür uca gider. İki 1N4148 diyot dolma ve boşalma yolunu ayırır; pot bu iki yol arasında paylaşıldığı için darbe uzarken periyot değişmez. SG90 4,8 ile 6 V istediği için devre MB102'den 5 V ile beslenir.

Halka Sayıcı: 74HC74 ile Dört LED'de Dönen Işık
S2'ye bas: LED1 yanar, öbür üçü söner. Sonra S1'e her basışta tek ışık bir LED ilerler ve LED4'ten sonra yeniden LED1'e döner. İki 74HC74'ün (U1, U2) dört D flip flop'u halka gibi bağlıdır: son flip flop'un Q çıkışı ilkinin D girişine geri gelir. S2, kurma ve silme girişleriyle başlangıç desenini yükler. Saati 74HC14 (U3) ile sıçramasız hale getirilmiş S1 verir.

Şans Çarkı: 555 ve 4017 ile Yavaşlayarak Duran Işık
Butona bas, ışık on LED'lik çarkta hızla dönsün; bırak, yavaşlayarak bir LED'de dursun. NE555 (U1) butona basılıyken saniyede yaklaşık 21 adım atar; S1 bırakılınca C4 boşaldıkça saat yavaşlar ve yaklaşık 6 saniyede durur. CD4017 (U2) on LED'i sırayla yakar. 555'in eşik gerilimini, kondansatörde biriken yükü ve sonucun neden önceden bilinemediğini öğrenirsin.

00-99 Sayıcı: İki CD4026 ile İki Basamaklı Gösterge
İki haneli gösterge 00'dan 99'a kadar sayar, sonra yeniden 00'a döner. U1 (NE555) RV1 ile ayarlanan, saniyede 1,2 ile 4,6 arası darbe üretir; birler sayıcısı U2 her darbede bir artar. U2'nin elde çıkışı (bacak 5) 9'dan 0'a geçerken yükselir ve onlar sayıcısı U3'ü bir adım ilerletir. S1 iki basamağı birden 00'a çeker.

Pil Seviye Göstergesi: LM358 ve Üç LED
9 V pilin ne kadar dolu olduğunu üç LED ile gösteren bir pil seviye göstergesi: 8,4 V'un üstünde yeşil, 7,25 V'a kadar sarı, altında kırmızı yanar. Devre ölçtüğü pilden beslenir. Bu yüzden LED4'ün ileri gerilimi pilden bağımsız bir referans olur. LM358'in iki yarısı bu referansı direnç merdiveninden gelen gerilimlerle kıyaslar, RV1 ile bir kez ayar yaparsın.

Op-amp'lı Flaşör: LM358 ile Sırayla Yanan İki LED
Tek bir LM358, birkaç direnç ve bir kondansatörle kendi saat sinyalini üret: kırmızı ve yeşil LED saniyede yaklaşık 1,5 kez sırayla yanar. Artı girişe çıkıştan geri dönen R3 iki ayrı eşik kurar, C1 bu iki eşik arasında dolup boşalır. Gevşeme osilatörünü, histerezisi ve tek beslemede op-amp çıkışının sınırlarının hızı nasıl etkilediğini öğrenirsin.

İki Butonla Motor Yönü: Dört Transistörlü Mini H Köprüsü
S1'e bas, motor ileri; S2'ye bas, geri dönsün. Dört transistör motorun iki ucunu sırayla + ve GND'ye bağlar; buna H köprüsü denir. Her buton çapraz iki transistörü açar: S1 Q1 ile Q4'ü, S2 Q3 ile Q2'yi. İkisine birden basınca D5 ve D6 alt transistörleri kapalı tutar, motor güvenle durur; aynı koldan kısa devre akmaz.

Elektronik Mum: Üfleyince Sönen LED
Telefonunun ışığını LDR'ye tut: sarı LED yanar ve ışığı çeksen de yanık kalır. Mikrofona yakından üfle: söner. Yanık mı sönük mü olduğunu iki kararlı (bistable) kipte çalışan NE555 hatırlar; üflemeyi elektret mikrofon ve iki BC547'li bir yükselteç yakalar. Mikrofon üflemeyi sesten ayıramaz: alkış ya da yakından yüksek ses de LED'i söndürebilir. Bu oyuncak bir devredir, gerçek alev yoktur.

LED VU Metre: Sesle Yükselen Işık Çubuğu
Mikrofona konuş, alkışla ya da hoparlörü yaklaştır: on LED'lik çubuk sesin şiddetiyle yükselir, sustuğunda yaklaşık bir saniyede iner. Bir BC547 mikrofonun sinyalini yükseltir, bir diyot ve kondansatör sesin tepe değerini tutar, LM3914 bu gerilimi 10 basamağa böler ve LED'leri tek bir dirençle ayarlanan akımla yakar. Yarım dalga doğrultmayı, tepe tutucuyu ve doğrusal ölçekli çubuk göstergeyi öğrenirsin.
Konuya göre devreler
Temel devreler(10)
Transistör devreleri(22)
- Transistörlü Anahtar: Küçük Akımla LED Yakma
- Dokunmatik Anahtar: Darlington ile Parmakla Yanan LED
- Karanlıkta Yanan LED: LDR ve Transistörlü Gece Lambası
- Işık Kesilince Öten Alarm: LDR ve Buzzer ile Işık Bariyeri
- Su Seviye Alarmı: İki Transistörlü Su Dedektörü
- Bitkim Susadı Göstergesi: Toprak Kuruyunca Yanan LED
- Sıcaklık Alarmı: NTC ve İki Transistörlü Isı Uyarıcı
- Röle Sürme: Transistör ve Diyotla Röle Kontrolü
- Transistörlü Flip Flop: İki LED'li Flaşör Devresi
- Transistörlü Bellek: İki Butonlu Flip Flop Devresi
- Transistörlü Zamanlayıcı: Butona Bas, 3 Saniye Yansın
- Gecikmeli Sönen Işık: Transistörlü Merdiven Otomatiği
- Transistörle Mantık Kapıları: NOT, NOR ve NAND
- Kopan Tel Alarmı: İki Transistörlü Kilitlenen Alarm
- İki Transistörlü Bip Devresi: BC547 ve BC557 ile Ton
- Alkışla Yanan LED: Üç BC547 ile Ses Algılayıcı
- Manyetik Kapı Alarmı: Reed Anahtarlı Kilitlenen Alarm
- İki Butonla Motor Yönü: Dört Transistörlü Mini H Köprüsü
- Su Seviye Göstergesi (4 Kademeli)
- Statik Elektrik Dedektörü
- Kumanda Test Cihazı: Görünmeyen Işığı Gör
- Yalan Makinesi: Deri Direncini Ölçen Heyecan Oyunu
555 zamanlayıcı devreleri(20)
- 555 ile Flaşör: Yanıp Sönen LED Devresi
- Hızı Ayarlanan Flaşör: Potansiyometreli 555 Devresi
- Sırayla Yanan İki LED: 555 Çıkışıyla Akım Ver ve Çek
- 555 Zamanlayıcı: Butona Bas, 5 Saniye Yansın
- 555 ile Flip Flop: İki Butonlu Hafıza Devresi
- Tek Butonla Aç Kapa: 555 ile Bas Yak, Bas Söndür
- Dokunmatik Zamanlayıcı: Parmakla Tetiklenen 555
- Buzzer'lı Ton Üreteci: 555 ile Ses Frekansı
- Mini Piyano: 555 ile Sekiz Tuşlu Bir Oktav
- Metronom: 555 ile Ayarlanabilir Tempo ve Tık Sesi
- Polis Sireni: İki 555 ile İnip Çıkan Ses
- İki Tonlu Kapı Zili: 555 ile Ding Dong Sesi
- PWM ile LED Kısma: 555 ve Potla Parlaklık Ayarı
- PWM ile Motor Hızı: 555 ve MOSFET ile DC Motor Kontrolü
- Karanlık Alarmı: 555 ile Işık Sönünce Öten Devre
- 555 ile Servo Test Devresi: Potla Açı Ayarı
- Sabit El Oyunu
- Deprem Alarmı: Sarsıntıda Öten Devre
- Lazer Silahı Sesi
- Elektronik Mum: Üfleyince Sönen LED
Lojik kapı devreleri(13)
- Temel Kapılar: AND, OR ve NOT Devresi
- NAND ve NOR: Tersleyen Kapılar
- NAND ile Bütün Kapılar: Tek Entegre, Üç İşlem
- XOR: Farkı Bulan Kapı
- De Morgan'ı Gözünle Gör: İki Devre, Aynı Tablo
- Yarım Toplayıcı
- Tam Toplayıcı
- Çoğunluk Devresi: Üç Kişilik Oylama
- Şifreli Kilit: Dört Anahtarla Kombinasyon Devresi
- 2'den 1'e Seçici (Multiplexer): İki Girişten Birini Seç
- 2'den 4'e Kod Çözücü: İki Adres, Dört Çıkış
- Kapıyla Flaşör: 74HC14 ile Schmitt Osilatörü
- İkiliden 7 Segmente: CD4511 Kod Çözücü
Flip-flop devreleri(10)
- SR Tutucu: İki NOR Kapısıyla 1 Bitlik Bellek
- Buton Paraziti Temizleyici: 74HC00 ile Sıçrama Önleyici
- Kapılı D Tutucu: Dört NAND Kapısıyla 1 Bitlik Bellek
- D Flip Flop: 74HC74 ile 1 Bitlik Bellek
- JK Flip Flop: CD4027 ile Dört Modlu Bellek
- T Flip Flop: 74HC74 ile İkiye Bölücü Devre
- D Flip Flop ile Aç Kapa: Sıçramasız Tek Butonlu Anahtar
- Kim Önce Bastı? Yarışma Devresi: 74HC74 ile Kilitleme
- 4 Bit Kaydırmalı Kaydedici: 74HC74 ile Bitleri Kaydır
- Halka Sayıcı: 74HC74 ile Dört LED'de Dönen Işık
Sayıcı devreleri(15)
- 2 Bit Sayıcı: 74HC74 ile 0'dan 3'e Sayan Devre
- 4 Bit İkili Sayıcı: CD4520 ile 0'dan 15'e Sayan Devre
- 4017 ile Yürüyen Işık: Butonla İlerleyen 10 LED
- 555 ve 4017 ile Yürüyen Işık: Hızı Ayarlanan 10 LED
- Kara Şimşek: 555 ve 4017 ile Gidip Gelen Işık
- Trafik Işığı: 555 ve 4017 ile Kırmızı, Sarı, Yeşil
- Polis Çakarı: 555 ve 4017 ile Kırmızı Mavi Çift Çakma
- Elektronik Zar: 555 ve 4017 ile Altı LED'li Zar
- Şans Çarkı: 555 ve 4017 ile Yavaşlayarak Duran Işık
- 0'dan 9'a Sayıcı: 555 ve CD4026 ile 7 Segment Gösterge
- Butonla Skor Tabelası: CD4026 ile Basınca Artan Sayı
- 00-99 Sayıcı: İki CD4026 ile İki Basamaklı Gösterge
- Sıralı Şifreli Kilit: CD4017 ile Butonlu Şifre
- Tepki Süresi Ölçer: Işığı Ne Kadar Hızlı Durdurursun?
- Akan Sinyal: Dolan Işık Çubuğu
Op-amp devreleri(8)
Güç ve besleme devreleri(3)
Malzemeler ve araçlar
Devrelerde en çok kullanılan parçalar, devre kurarken işine yarayacak hesaplama araçları ve rehber yazılar.
Sık kullanılan komponentler
Rehber yazılar
- Breadboard Nasıl Kullanılır? Güç Rayları ve İlk LED Devresi
- LED Direnci Hesaplama: Formül, Renk Tablosu ve Hazır Değerler
- Transistör Nedir, Nasıl Çalışır? NPN, PNP ve Arduino Kullanımı
- 555 Entegresi: Pin Dizilimi, Astable ve Monostable Devreler
- Mantık Kapıları: AND, OR, NOT, XOR Doğruluk Tabloları ve Arduino
- Kondansatör Nedir? Çeşitleri, 104 Kodu ve RC Zaman Sabiti
Sık sorulan sorular
Arduino olmadan elektronik devre kurulur mu?
Evet. Transistör, 555 zamanlayıcı ve lojik entegreler kendi başlarına çalışır; mikrodenetleyiciye de koda da ihtiyaç duymazlar. Bu sayfadaki devrelerin hepsi kartsız ve kodsuzdur: parçaları breadboard'a dizer, pili bağlar ve sonucu hemen görürsün.
Temel elektronik devreler için hangi malzemeler gerekir?
Bir breadboard, 9 V pil ve pil başlığı, jumper kablolar, farklı değerlerde dirençler, LED'ler, buton, birkaç kondansatör ve BC547 transistör ile ilk devrelerin çoğunu kurarsın. Sonraki devrelerde NE555, 74HC serisi lojik entegreler ve CD4017 sayıcı eklenir.
Elektroniğe hangi devreyle başlamalıyım?
LED ve direnç devresiyle başla: akım, gerilim ve direnç arasındaki ilişkiyi tek bir LED ile görürsün. Ardından butonla LED yakma, seri ve paralel LED'ler ve gerilim bölücü gelir. Bu dört devre, transistör devrelerinin ve 555 devrelerinin temelidir.
555 zamanlayıcı ile hangi devreler yapılır?
NE555 üç modda çalışır. Astable modda kendi kendine darbe üretir: flaşör, ton üreteci ya da bir sayıcının saat sinyali olur. Monostable modda butona basıldıktan sonra belirli bir süre açık kalan zamanlayıcıya dönüşür. Bistable modda iki butonlu basit bir bellek gibi davranır.
Flip-flop devresi nedir, ne işe yarar?
Flip-flop, 1 bitlik bilgiyi saklayan devredir; çıkışı yeni bir sinyal gelene kadar aynı kalır. Sayıcıların, kaydedicilerin ve bilgisayar belleğinin yapı taşıdır. Türkçede “flip flop devresi” denince çoğu zaman iki LED'in sırayla yanıp söndüğü transistörlü flaşör de kastedilir; bu sayfada ikisi de var.
Lojik kapılar breadboard'da nasıl denenir?
74HC08 (AND), 74HC32 (OR), 74HC04 (NOT) ya da 74HC86 (XOR) gibi bir entegreyi breadboard'a yerleştir, girişlere buton, çıkışa direnç üzerinden LED bağla. Butonlara bastıkça doğruluk tablosunun her satırını LED'de görürsün. Kullanmadığın girişleri boşta bırakma; GND'ye ya da besleme hattına bağla.
