EL-11BaşlanğıcTranzistor dövrələri

Tranzistorlu açar: kiçik cərəyanla LED yandırmaq

Tranzistor kiçik cərəyanla böyük cərəyanı açıb-bağlayan elektron açardır. Bu dövrədə düymədən yalnız 0,43 mA keçir; BC547 bu kiçik baza cərəyanını alır və LED-in 13 mA-lıq cərəyanını öz üzərindən keçirir. Düyməyə basanda LED yanır, buraxanda sönür. Rele, mühərrik və sensor dövrələrinin hamısı bu fikirlə başlayır: sən bazanı idarə edirsən, yükü tranzistor daşıyır.

5.0(1)
3 tamamlandı
Tranzistorlu açar: kiçik cərəyanla LED yandırmaq
5 V qida, bir BC547, 220 Ω və 10 kΩ rezistorlar, bir düymə və bir qırmızı LED ilə qurulur. Düymə 10 kΩ rezistor üzərindən tranzistorun bazasına 0,43 mA verir. Tranzistor keçiriciliyə keçir, kollektoru 0,1 V-a enir və LED-dən 13 mA axır. Düymə buraxılanda baza cərəyanı kəsilir, LED sönür. Öyrənəcəkləriniz: baza, kollektor və emitter ayaqları, baza cərəyanı hesabı, cərəyan gücləndirmə əmsalı, doyma və tranzistorun açar kimi istifadəsi.

Video

Dövrə sxemi

Tranzistorlu açar: kiçik cərəyanla LED yandırmaq - Dövrə sxemi

Breadboard yerləşdirməsi

Tranzistorlu açar: kiçik cərəyanla LED yandırmaq - Breadboard yerləşdirməsi

Quraşdırma addımları

  1. 1

    MB102 qida modulunu breadboard-un ucuna tax və hər iki jumper qapağını 5 V vəziyyətinə gətir. Modulun düyməsi hələlik söndürülmüş qalsın.

  2. 2

    Q1-i (BC547) düz üzü sənə baxacaq şəkildə yivin üst yarısına tax: ayaqları 18, 19 və 20-ci cərgələrə gəlsin. Ayaqlar soldan sağa kollektor, baza, emitterdir.

  3. 3

    Jumper naqillə 20-ci cərgənin üst yarısını yuxarı GND (−) xəttinə qoş. Beləliklə emitter GND-yə enir.

  4. 4

    R1-in (220 Ω; qırmızı, qırmızı, qəhvəyi) bir ayağını yuxarı + xəttinə, o biri ayağını 16-cı cərgənin üst yarısına tax.

  5. 5

    LED1-in uzun ayağını 16-cı cərgənin üst yarısına, R1-in ayağı ilə eyni cərgəyə tax. Qısa ayağını 18-ci cərgəyə, yəni Q1-in kollektor cərgəsinə tax.

  6. 6

    S1 düyməsini orta yivin üstünə yerləşdir: sol ayaqları 10-cu cərgəyə, sağ ayaqları 12-ci cərgəyə gəlsin. İki ayaq yivin üst yarısında, iki ayaq alt yarısında qalır.

  7. 7

    R2-nin (10 kΩ; qəhvəyi, qara, narıncı) bir ayağını 10-cu cərgənin üst yarısına, o biri ayağını 19-cu cərgənin üst yarısına, yəni Q1-in baza cərgəsinə tax.

  8. 8

    Jumper naqillə 12-ci cərgənin alt yarısını aşağı + xəttinə qoş. Düymə bu küncdən 5 V alır.

  9. 9

    Qoşulmaları sxemlə müqayisə et, sonra qida modulunu yandır.

İpucu: qoşulmaları quranda batareyanı və ya qida mənbəyini qoşma.

Test addımları

  1. 1

    Qida modulunu yandır: LED sönülü qalmalıdır. Baza cərəyanı olmadığı üçün tranzistor bağlıdır.

  2. 2

    S1-ə bas və basılı saxla: LED tam parlaqlıqla yanır.

  3. 3

    S1-i burax: LED dərhal sönür.

  4. 4

    Düyməyə ardıcıl və sürətlə bas: LED hər basışı gecikmədən izləyir. Tranzistor saniyədə minlərlə dəfə açılıb-bağlana bilər.

Necə işləyir

Düymə 10 kΩ rezistor vasitəsilə BC547-nin bazasına kiçik cərəyan verir; tranzistor LED-in 13 mA-lik cərəyanını açıb bağlayır.

Tranzistorun üç ayağı

BC547-nin baza, kollektor və emitter adlı üç ayağı var. Baza idarəetmə girişidir; açarın özü kollektorla emitter arasındadır. Bazaya cərəyan gəlmədikdə kollektorla emitter arası açıq açar kimidir və LED-dən cərəyan keçmir.

Düyməyə basanda nə olur?

Düymə R2 vasitəsilə bazanı 5 V-a qoşur. Baza ilə emitter arasında təxminən 0,7 V qalır, qalan 4,3 V R2-nin üzərinə düşür və bazaya 0,43 mA axır. Bu cərəyan tranzistoru açır: kollektor 0,1 V-a enir və + xəttindən R1, LED1 və tranzistor vasitəsilə GND-yə 13 mA axır.

Kiçik cərəyan böyük cərəyanı idarə edir

BC547 baza cərəyanını ən azı 110 dəfə gücləndirə bilər. 0,43 mA-lik baza cərəyanı 47 mA-ə qədər kifayətdir; LED isə cəmi 13 mA istəyir. Buna görə tranzistor sonuna qədər açılır. Buna doyma deyilir və açar dövrələrində istənilən vəziyyət budur: baza cərəyanı lazım olanın bir neçə qatı seçilir.

Yük niyə kollektordadır?

LED və onun rezistoru + xətti ilə kollektor arasına, emitter isə birbaşa GND-yə qoşulur. Beləliklə bazanın açılma gərginliyi yük nə olursa olsun 0,7 V qalır və tranzistor asanlıqla tam açılır. NPN tranzistorla açarlama edəndə bu yerləşmə standartdır; rele və mühərrik dövrələrində də eynisini görəcəksən.

Doğruluq cədvəli

S1Baza cərəyanıQ1LED1
Basılmayıb0 mABağlı (kəsilmə)0
Basılıb0,43 mAAçıq (doyma)1

Düymədən keçən cərəyan 0,43 mA, LED-dən keçən cərəyan 13 mA-dir: tranzistor özünü idarə edən cərəyanın təxminən 30 qatını açarlayır.

Düsturlar

  • Baza cərəyanı

    IB = (Vcc − VBE) / R2

    Nümunə: (5 V − 0,7 V) / 10 kΩ = 0,43 mA

  • LED (kollektor) cərəyanı

    IC = (Vcc − VLED − VCE) / R1

    Nümunə: (5 V − 2 V − 0,1 V) / 220 Ω ≈ 13 mA

  • Lazım olan ən kiçik baza cərəyanı

    IB(min) = IC / hFE

    Nümunə: 13 mA / 110 ≈ 0,12 mA; dövrədəki 0,43 mA bunun təxminən 3,5 mislidir

  • Baza rezistorunun yuxarı həddi

    R2(max) = (Vcc − VBE) × hFE / IC

    Nümunə: 4,3 V × 110 / 13 mA ≈ 36 kΩ; 10 kΩ bu həddən rahatlıqla aşağıdır

  • Tranzistorda sərf olunan güc

    P = VCE × IC

    Nümunə: 0,1 V × 13 mA ≈ 1,3 mW; BC547-nin həddi 500 mW

Tez-tez edilən xətalar

  • LED heç yanmır.

    LED tərs qoyulub, ya da tranzistorun düz üzü arxaya baxır. LED-in uzun ayağı 16-cı, qısa ayağı 18-ci cərgədə olmalıdır.

  • LED düyməyə basmadan yanır.

    LED-in qısa ayağı GND-yə ya da emitter cərgəsinə taxılıb. Qısa ayaq kollektor cərgəsinə (18) gəlməlidir.

  • LED zəif yanır.

    R2-nin dəyəri yanlışdır. 10 kΩ rezistorun rəngləri qəhvəyi, qara, narıncıdır.

  • Tranzistor qızır.

    R2 buraxılıb və baza birbaşa + xəttinə gedir. Qidanı söndür, R2-ni düymə ilə baza arasına tax.

Tez-tez verilən suallar

Düyməni birbaşa LED-ə qoşsam olmazmı?

Olar, LED yenə yanır. Amma onda LED-in bütün cərəyanı düymədən keçir. Bu dövrədə düymədən yalnız 0,43 mA keçir, 13 mA-ı tranzistor daşıyır. Rele və ya mühərrik kimi yüklərdə bu fərq əhəmiyyət qazanır: zəif siqnal tranzistor sayəsində güclü yükü açıb-bağlayır.

Baza rezistoru (R2) olmasa nə olur?

Düyməyə basanda baza birbaşa 5 V-a qoşulur. Baza ilə emitter arası diod kimi davranır və təxminən 0,7 V-da keçiriciliyə keçir. Cərəyanı məhdudlaşdıran heç nə qalmadığı üçün bazadan çox böyük cərəyan axır və tranzistor xarab olur. R2 bu cərəyanı 0,43 mA-də saxlayır.

BC547 əvəzinə başqa tranzistor istifadə edə bilərəmmi?

Kiçik NPN tranzistorların əksəriyyəti yarayır: BC548, BC337, 2N2222 və ya 2N3904. Amma ayaqların ardıcıllığına diqqət et. 2N2222 və 2N3904-də düz üzü sənə baxanda ardıcıllıq emitter, baza, kollektordur; yəni BC547-nin əksidir. BC557 kimi PNP tranzistorlar bu qoşulma ilə işləmir.

Tranzistor qızırmı?

Xeyr. Tam açıq tranzistorun kollektoru ilə emitteri arasında təxminən 0,1 V qalır. Sərf etdiyi güc 0,1 V × 13 mA ≈ 1,3 mW olur; BC547-nin həddi isə 500 mW-dır. Tranzistor qızırsa, bir qoşulma yanlışdır: qidanı söndür, baza rezistorunu və ayaqların ardıcıllığını yoxla.