Tranzistorlu yaddaş: iki düymeli flip-flop dövrəsi
İki BC547 tranzistor bir-birini kilidləyir və 1 bitlik yaddaş olur: S1-ə basanda qırmızı LED, S2-yə basanda yaşıl LED yanır və düyməni buraxsan da belə qalır. Kondensator yoxdur, mikrosxem yoxdur. Bu dövrə bistabil multivibratordur, yəni əsl flip-flop-un tranzistorlu variantıdır. Kompüter yaddaşının ən kiçik hissəsinin necə işlədiyini əllərinlə quraraq görürsən.

Video
Dövrə sxemi

Breadboard yerləşdirməsi

Quraşdırma addımları
- 1
MB102 qida modulunu breadboard-un ucuna tax və hər iki jumper qapağını 5 V vəziyyətinə gətir. Modulun açarı hələlik söndürülü qalsın.
- 2
Q1-i (BC547) düz üzü sənə baxacaq şəkildə, üç ayağı üç ayrı cərgəyə düşəcək kimi tax. Ayaqlar soldan sağa kollektor, baza, emitterdir.
- 3
Q2-ni (BC547) Q1-in bir neçə cərgə sağına eyni istiqamətdə tax.
- 4
Q1-in emitterini jumper naqillə GND (−) xəttinə qoş.
- 5
Q2-nin emitterini jumper naqillə GND xəttinə qoş.
- 6
R1-i (220 Ω) tax: bir ucu + xəttinə, digər ucu boş cərgəyə.
- 7
LED1-i (qırmızı) tax: uzun ayağı (anod) R1-in boş ucunun cərgəsinə, qısa ayağı (katod) Q1-in kollektor cərgəsinə.
- 8
R5-i (1 kΩ) + xətti ilə Q1-in kollektoru arasına tax.
- 9
R4-ü (220 Ω) tax: bir ucu + xəttinə, digər ucu boş cərgəyə.
- 10
LED2-ni (yaşıl) tax: uzun ayağı (anod) R4-ün boş ucunun cərgəsinə, qısa ayağı (katod) Q2-nin kollektor cərgəsinə.
- 11
R6-nı (1 kΩ) + xətti ilə Q2-nin kollektoru arasına tax.
- 12
R2-ni (10 kΩ) Q1-in kollektoru ilə Q2-nin bazası arasına tax.
- 13
R3-ü (10 kΩ) Q2-nin kollektoru ilə Q1-in bazası arasına tax.
- 14
S1 düyməsini orta yivin üstünə yerləşdir; bir küncündəki ayağı jumper naqillə Q2-nin bazasına, çarpaz küncündəki ayağı GND xəttinə qoş.
- 15
S2 düyməsini orta yivin üstünə yerləşdir; bir küncündəki ayağı jumper naqillə Q1-in bazasına, çarpaz küncündəki ayağı GND xəttinə qoş.
- 16
Qoşulmaları sxemlə müqayisə et, sonra qida modulunu yandır.
İpucu: qoşulmaları quranda batareyanı və ya qida mənbəyini qoşma.
Test addımları
- 1
Qida modulunu yandır: LED-lərdən yalnız biri yanmalıdır. Hansının yanacağı məlum deyil.
- 2
S1-ə bir dəfə qısa bas və burax: qırmızı LED yanmalı, yaşıl sönməli və belə qalmalıdır.
- 3
S2-yə bir dəfə qısa bas və burax: yaşıl LED yanmalı, qırmızı sönməli və belə qalmalıdır.
- 4
Eyni düyməyə ardıcıl bas: vəziyyət dəyişməməlidir.
- 5
İki düyməyə birlikdə bas: hər iki LED sönür. Buraxanda sonuncu buraxdığın düymənin LED-i yanır.
Necə işləyir
İki BC547 çarpaz rezistorlarla bir-birini kilidləyir: S1 qırmızı LED-i, S2 yaşıl LED-i yandırır və düyməni buraxdıqdan sonra vəziyyət qorunur.
Bir-birini saxlayan iki tranzistor
Hər tranzistorun bazası 10 kΩ rezistor üzərindən digərinin kollektoruna qoşulub. Q1 keçiricidirsə kollektoru 0,1 V-a enir; Q2-nin bazasına cərəyan getmir və Q2 bağlı qalır. Q2 bağlı olduğu üçün kollektoru yüksəkdir və Q1-in bazasını qidalandırmağa davam edir.
Düyməyə basanda nə baş verir?
S1 Q2-nin bazasını GND-yə qoşur. Q2 bağlanır, kollektoru 4,6 V-a yüksəlir və R3 üzərindən Q1-in bazasına 0,39 mA axır. Q1 keçirici olur, LED1 yanır. Q1-in kollektoru düşdüyü üçün Q2 artıq özbaşına da bağlı qalır.
Niyə yadda saxlayır?
Düyməni buraxanda Q2-nin bazasını yuxarı çəkə biləcək yeganə yol R2-dir və o da Q1-in 0,1 V-dakı kollektoruna qoşulub. Yəni dövrə bu vəziyyətdə özünü kilidləyir. Buna müsbət əks əlaqə deyilir; iki sabit vəziyyəti olduğu üçün dövrənin adı bistable-dır.
1 kΩ rezistorlar niyə var?
Bağlı tranzistorun kollektorundan qarşı bazaya daim kiçik cərəyan axır. R5 və R6 olmasa bu cərəyan LED-in içindən keçər və LED zəif parlayardı. 1 kΩ rezistorlar cərəyana paralel yol verir; LED-in uclarında yalnız 0,39 V qalır və tam sönür.
Doğruluq cədvəli
| S1 | S2 | LED1 (qırmızı) | LED2 (yaşıl) |
|---|---|---|---|
| Basılı deyil | Basılı deyil | Əvvəlki vəziyyət | Əvvəlki vəziyyət |
| Basılı | Basılı deyil | 1 | 0 |
| Basılı deyil | Basılı | 0 | 1 |
| Basılı | Basılı | 0 | 0 |
Son sətir qadağan olunmuş vəziyyətdir: iki LED də sönür və düymələri buraxanda nəticəni sonuncu buraxılan düymə müəyyən edir.
Düsturlar
LED cərəyanı
I = (Vcc − VLED − VCE) / R1
Nümunə: (5 V − 2 V − 0,1 V) / 220 Ω ≈ 13 mA
Baza cərəyanı
IB = (Vcc − 0,7 V) / (R6 + R3)
Nümunə: (5 V − 0,7 V) / (1 kΩ + 10 kΩ) = 0,39 mA
Bağlı tranzistorun kollektor gərginliyi
VC = Vcc − R6 × IB
Nümunə: 5 V − 1 kΩ × 0,39 mA = 4,61 V; sönük LED-in uclarında yalnız 0,39 V qalır
Keçirici tranzistorun kollektor cərəyanı
IC = ILED + (Vcc − VCE) / R5
Nümunə: 13 mA + (5 V − 0,1 V) / 1 kΩ ≈ 18 mA; 0,39 mA baza cərəyanı ən azı 110 gücləndirmə ilə 43 mA-ə qədər kifayətdir
Tez-tez edilən xətalar
Düyməni buraxanda LED əvvəlki vəziyyətinə qayıdır.
Çarpaz rezistorlardan biri yanlış yerdədir. R2 Q1 kollektorundan Q2 bazasına, R3 Q2 kollektorundan Q1 bazasına gedir.
İki LED birdən yanır.
R2 və ya R3 kollektor əvəzinə + xəttinə qoşulub. Rezistorların bir ucu qarşı tranzistorun kollektor cərgəsində olmalıdır.
Sönük LED zəif parlayır.
R5 və ya R6 çatışmır. 1 kΩ rezistorlar + xətti ilə kollektor arasına taxılır.
Bir LED heç yanmır.
LED və ya o tərəfdəki tranzistor tərsdir. BC547-nin düz üzü sənə baxanda sıra kollektor, baza, emitterdir.
Tez-tez verilən suallar
Bu dövrə həqiqətən yaddaşdır?
Bəli, 1 bitlik yaddaşdır. Qida açıq qaldığı müddətdə hansı düyməyə sonuncu dəfə bastığını xatırlayır. Kompüterlərdəki statik yaddaş xanaları da eyni ideya ilə işləyir: bir-birini saxlayan iki inverter. Qidanı kəsəndə məlumat silinir, yenidən açanda dövrə təsadüfi vəziyyətlə başlayır.
1 kΩ-luq R5 və R6 rezistorları olmasa nə olar?
Dövrə yenə işləyir, amma sönük olmalı LED zəif parlayır. Bağlı tranzistorun kollektorundan qarşı bazaya gedən 0,39 mA cərəyan LED-in içindən keçməli olur. 1 kΩ rezistorlar bu cərəyanı LED-in yanından keçirir və LED tam sönür.
Qidanı açanda hansı LED yanır?
Əvvəlcədən bilmək olmur. İki tranzistor qida açılanda yarışır; qazancı bir az yüksək olan və ya qoşulması bir az qısa olan tərəf irəli çıxır. Çox vaxt həmişə eyni LED yanır, amma bu zəmanət deyil. Açılış vəziyyətini sabitləmək üçün tapşırıq bölməsindəki kondensatoru əlavə edə bilərsən.
İki düyməyə eyni anda bassam nə olar?
İki tranzistorun bazası da GND-yə enir, ikisi də bağlanır və iki LED birdən sönür. Buna flip-flopların qadağan olunmuş vəziyyəti deyilir. Düymələri buraxanda hansını daha gec buraxmısansa, onun LED-i yanır; tam eyni anda buraxsan, nəticə təsadüfidir.
