EL-67OrtaSayıcı devreleri

4017 ile Yürüyen Işık: Butonla İlerleyen 10 LED

Her butona basışında ışık bir sonraki LED'e atlasın. CD4017 onlu sayıcı, gelen saat darbelerini sayar ve on çıkışından yalnızca birini yakar; onuncu darbeden sonra başa döner. Butonun sıçramasını küçük bir direnç ve kondansatör süzgeci temizler. Sayıcı mantığını, yürüyen ışık efektlerinin temelini ve saat darbesi kavramını öğrenirsin.

0.0(0)
4017 ile Yürüyen Işık: Butonla İlerleyen 10 LED
9 V pil, bir CD4017, on LED, on iki direnç, bir kondansatör ve bir buton ile kurulur. Buton saat girişine darbe verir; entegre her darbede yanan LED'i bir adım ilerletir. Her LED'in kendi 1 kΩ direnci vardır. R1, R2 ve C1 buton sıçramasını süzer; böylece tek basış tek adım sayılır. Öğrenme: onlu sayıcı, saat darbesi ve yükselen kenar, sıfırlama ve saat engelleme girişleri, RC süzgeci, zaman sabiti ve entegre bacak haritası okuma.

Video

Devre Şeması

4017 ile Yürüyen Işık: Butonla İlerleyen 10 LED - Devre Şeması

Breadboard Yerleşimi

4017 ile Yürüyen Işık: Butonla İlerleyen 10 LED - Breadboard Yerleşimi

Kurulum Adımları

  1. 1

    CD4017'yi (U1) orta oluğun üstüne, breadboard'un sol tarafına, çentiği sola bakacak şekilde yerleştir. Sol alt köşe bacak 1'dir; alt sıra soldan sağa 1'den 8'e, üst sıra sağdan sola 9'dan 16'ya gider.

  2. 2

    Bacak 16'yı bir jumper ile + hattına, bacak 8'i bir jumper ile GND (−) hattına bağla.

  3. 3

    Bacak 13'ü ve bacak 15'i birer jumper ile GND hattına bağla. Bunlar saat engelleme ve sıfırlama girişleridir.

  4. 4

    C1'i (1 µF, elektrolitik) bacak 14 ile GND hattı arasına tak: uzun bacağı (+) bacak 14 tarafına, gövdesindeki şeridin yanındaki kısa bacağı GND hattına gelsin. Elektrolitik kondansatör ters takılırsa ısınır ve bozulur.

  5. 5

    R2'yi (100 kΩ) bacak 14 ile GND hattı arasına tak.

  6. 6

    S1 butonunu orta oluğun üstüne yerleştir; bir köşesindeki bacağı jumper ile + hattına bağla.

  7. 7

    R1'i (10 kΩ) tak: bir ucu S1'in çapraz köşesindeki bacağın sırasına, diğer ucu boş bir sıraya. O boş sırayı bir jumper ile bacak 14'e bağla.

  8. 8

    On LED'i entegrenin sağına, soldan sağa LED1'den LED10'a doğru yan yana diz: her LED'in uzun bacağı (anot) kendi boş sırasına, kısa bacağı (katot) GND hattına. Bu kenardaki GND hattı pile bağlı değilse bir jumper ile diğer GND hattına bağla.

  9. 9

    R3'ten R12'ye on adet 1 kΩ direnci tak: her direncin bir ucu bir LED'in anot sırasına, diğer ucu orta oluğun karşı tarafındaki boş sıraya gelsin. Soldan sağa R3 LED1'in, R12 LED10'un direncidir.

  10. 10

    Bacak 3'ü bir jumper ile R3'ün boş ucuna (LED1), bacak 2'yi R4'ün boş ucuna (LED2) bağla.

  11. 11

    Bacak 4'ü R5'in boş ucuna (LED3), bacak 7'yi R6'nın boş ucuna (LED4) bağla.

  12. 12

    Bacak 10'u R7'nin boş ucuna (LED5), bacak 1'i R8'in boş ucuna (LED6) bağla.

  13. 13

    Bacak 5'i R9'un boş ucuna (LED7), bacak 6'yı R10'un boş ucuna (LED8) bağla.

  14. 14

    Bacak 9'u R11'in boş ucuna (LED9), bacak 11'i R12'nin boş ucuna (LED10) bağla. Bacak 12 boş kalır.

  15. 15

    Pil başlığının kırmızı kablosunu + hattına, siyah kablosunu GND hattına tak. Bağlantıları şemayla ve bacak haritasıyla karşılaştır, sonra pili başlığa geçir.

İpucu: bağlantıları kurarken pili ya da güç kaynağını takma.

Test Adımları

  1. 1

    Pili tak: LED'lerden yalnızca biri yanmalı. Açılışta hangisinin yanacağı belli değildir; hiçbiri yanmıyorsa butona birkaç kez bas.

  2. 2

    S1'e bir kez bas: ışık bir sağdaki LED'e geçmeli. Geçiş butonu bıraktığında değil, bastığın anda olur.

  3. 3

    Butonu basılı tut: ışık yerinde kalmalı, kendi kendine ilerlememeli.

  4. 4

    Butona on kez bas: ışık LED10'dan sonra LED1'e döner ve başladığı LED'e geri gelir. Saniyede 6 ile 8 basıştan daha hızlı basarsan bazı basışlar sayılmayabilir; bu normaldir.

  5. 5

    Bacak 15'teki jumper'ın GND ucunu çıkarıp bir an + hattına dokundur: ışık nerede olursa olsun LED1'e döner. Jumper'ı GND'ye geri tak.

Nasıl Çalışır

CD4017 saat girişine gelen her darbede yanan LED'i bir adım ilerletir ve onuncu darbeden sonra başa döner. S1 darbeyi verir; R1, R2 ve C1 buton sıçramasını süzer.

Onlu sayıcı

CD4017'nin Q0'dan Q9'a on çıkışı vardır ve bunlardan her an yalnızca biri 1'dir. Saat girişine (bacak 14) gelen her darbede 1 olan çıkış bir sonrakine kayar: Q0, Q1, Q2 diye ilerler. Q9'dan sonra yeniden Q0'a döner. Her çıkışa bir LED bağlayınca sayı, yürüyen bir ışık olarak görünür.

Saat darbesi

Sayıcı, saat girişi 0'dan 1'e çıktığı anda bir adım atar. Butona basmadığında R2 girişi GND'ye çeker. Bastığında giriş R1 üzerinden + hattına bağlanır ve yükselir. Butonu bırakmak, yani 1'den 0'a iniş, sayıyı değiştirmez.

Sıçrama süzgeci

Butonun metal uçları basarken birkaç milisaniye boyunca sekip onlarca darbe üretir; bazı butonlarda bu 10 ms'yi bulur. C1 bu hızlı darbeleri yutar: basınca R1 üzerinden dolar ve bacak 14 yaklaşık 7 ms'de 4,5 V'u geçer. Sekmede kontak bir an açılsa da C1 yalnızca R2 üzerinden, 100 ms'lik zaman sabitiyle boşalabildiği için gerilim neredeyse yerinde kalır. Bırakınca gerilim yaklaşık 60 ms'de 4,5 V'un altına iner. CD4017'nin saat girişi Schmitt tetikleyicilidir: yavaş yükselen sinyali de tek bir temiz adım olarak sayar.

Sıfırlama ve saat engelleme

Bacak 15 (sıfırlama) 1 yapıldığında sayıcı hemen Q0'a döner. Bacak 13 (saat engelleme) 1 yapıldığında sayıcı saat darbelerini görmezden gelir ve olduğu yerde durur. Bu devrede ikisi de GND'ye bağlı, yani sayıcı serbestçe sayar.

LED dirençleri

Her çıkış kendi LED'ini 1 kΩ direnç üzerinden yakar. CD4017'nin çıkışları güçlü değildir; LED'ler birkaç miliamperle yanar ama net görünür. Her LED'in ayrı direnci olduğu için sönük duran LED'lerin iki ucu da 0 V'tadır ve hiçbir gerilim altında kalmazlar.

Formüller

  • Basışta süzgecin zaman sabiti

    τ = (R1 × R2 / (R1 + R2)) × C1

    Örnek: 9,1 kΩ × 1 µF ≈ 9,1 ms; saat girişi 4,5 V'u yaklaşık 7 ms'de geçer

  • Bırakışta süzgecin zaman sabiti

    τ = R2 × C1

    Örnek: 100 kΩ × 1 µF = 100 ms; sekmeler bundan çok kısa olduğu için ikinci bir darbe oluşmaz, bırakınca gerilim yaklaşık 60 ms'de 4,5 V'un altına iner

  • Butona basılıyken saat girişindeki gerilim

    V = Vcc × R2 / (R1 + R2)

    Örnek: 9 V × 100 kΩ / 110 kΩ ≈ 8,2 V; lojik 1 sayılması için fazlasıyla yeterli

  • LED akımı (üst sınır)

    I = (Vçıkış − VLED) / R3

    Örnek: (9 V − 2 V) / 1 kΩ = 7 mA; CD4017 çıkışı yük altında düştüğü için gerçek akım 5 mA dolayındadır

  • Bir tam tur

    1 tur = 10 saat darbesi

    Örnek: Butona saniyede 2 kez basarsan ışık bir turu 10 / 2 = 5 saniyede tamamlar

Sık Yapılan Hatalar

  • Işık sırasız zıplıyor.

    Çıkış bacakları sırayla değildir: 3, 2, 4, 7, 10, 1, 5, 6, 9, 11. Jumper'ları bacak haritasına göre düzelt.

  • Tek basışta birden fazla adım atıyor.

    C1 eksik, yanlış değerde ya da bacak 14'e bağlı değil. 1 µF olmalı; uzun bacağı bacak 14 tarafında, şeritli kısa bacağı GND hattında.

  • Işık hiç ilerlemiyor.

    Bacak 13 ve bacak 15 GND'de olmalı. Biri boşta ya da + hattındaysa sayıcı durur.

  • Bazı LED'ler hiç yanmıyor.

    O LED'ler ters takılmış olabilir: uzun bacak direnç tarafında, kısa bacak GND hattında olmalı.

Sıkça Sorulanlar

Işığı butonsuz, kendi kendine yürütebilir miyim?

Evet. Saat girişine buton yerine düzenli darbe üreten bir devre bağlaman yeterli. 555 ile Flaşör devresinin çıkışını (555'in bacak 3'ü) CD4017'nin bacak 14'üne bağlarsan ışık kendiliğinden yürür. İki devre de 9 V ile çalıştığı için aynı pili paylaşabilirler; GND hatlarını birleştirmeyi unutma.

Her LED'e neden ayrı direnç var, tek direnç yetmez mi?

Aynı anda tek LED yandığı için ortak bir dirençle de ışık yürür. Ama o bağlantıda sönük duran dokuz LED ters yönde birkaç voltluk gerilim altında kalır ve bu, LED'lerin izin verilen sınırını aşabilir. Ayrı dirençlerle her LED'in katodu doğrudan GND'dedir ve böyle bir sorun olmaz.

Çıkış bacakları neden sırayla dizilmemiş?

Bacak sırası, çipin içindeki devrenin yerleşimine göre belirlenmiştir; kullanım kolaylığına göre değil. Bu yüzden Q0 bacak 3'te, Q1 bacak 2'de, Q5 bacak 1'dedir. Entegre devrelerle çalışırken her zaman bacak haritasına bakmak gerekir; ezbere bağlamak en sık yapılan hatadır.

Bacak 12 ne işe yarıyor?

Bacak 12 elde çıkışıdır. Sayının ilk yarısında (0 ile 4 arası) 1, ikinci yarısında (5 ile 9 arası) 0 verir; yani her on darbede bir tam tur atar. İkinci bir CD4017'nin saat girişine bağlanırsa o entegre onlar basamağını sayar. Bu devrede kullanılmadığı için boş bırakılır.