555 Zamanlayıcı: Butona Bas, 5 Saniye Yansın
Butona bir kez bas, LED yaklaşık 5 saniye yanıp kendi kendine sönsün. Bu devre NE555'in monostable yani tek atımlı modudur: merdiven otomatiğinin, gecikmeli lambanın ve zamanlayıcıların temeli. Süreyi yalnızca bir direnç ve bir kondansatör belirler. Tetikleme girişini, eşik gerilimini ve T = 1,1 × R × C formülünü kendi kurduğun devrede denersin.

Video
Devre Şeması

Breadboard Yerleşimi

Kurulum Adımları
- 1
NE555'i (U1) breadboard'un orta oluğunun üstüne, çentiği sola bakacak şekilde yerleştir. Sol alt köşe bacak 1'dir; alt sıra 1, 2, 3, 4, üst sıra sağdan sola 5, 6, 7, 8 diye gider.
- 2
Bacak 8'i bir jumper ile + hattına bağla.
- 3
Bacak 1'i bir jumper ile GND (−) hattına bağla.
- 4
Bacak 4'ü (reset) bir jumper ile + hattına bağla.
- 5
Bacak 6 ile bacak 7'yi kısa bir jumper ile birbirine bağla.
- 6
R1'i (100 kΩ) + hattı ile bacak 7 arasına tak.
- 7
C1'i (47 µF) tak: uzun bacağı (artı) bacak 6'nın sırasına, şeritli taraftaki kısa bacağı (eksi) GND hattına.
- 8
R2'yi (10 kΩ) + hattı ile bacak 2 arasına tak. Bu direnç tetikleme girişini boştayken yüksekte tutar.
- 9
Butonu (S1) entegrenin yanına, orta oluğun üstüne yerleştir.
- 10
Butonun bir köşesindeki bacağı jumper ile bacak 2'ye bağla.
- 11
Butonun çapraz köşesindeki bacağı jumper ile GND hattına bağla.
- 12
C2'yi (10 nF) bacak 5 ile GND hattı arasına tak.
- 13
R3'ü (470 Ω) tak: bir ucu bacak 3'ün sırasına, diğer ucu boş bir sıraya.
- 14
LED1'i tak: uzun bacağı (anot) R3'ün boş ucunun sırasına, kısa bacağı (katot) GND hattına.
- 15
Pil başlığının kırmızı kablosunu + hattına, siyah kablosunu GND hattına tak. Şemayla karşılaştır, sonra pili başlığa geçir.
İpucu: bağlantıları kurarken pili ya da güç kaynağını takma.
Test Adımları
- 1
Pili tak. LED sönük beklemeli. İlk anda bir kez yanıp 5 saniye sonra sönerse sorun yok; bazı 555'ler açılışta kendini tetikler.
- 2
Butona kısa bir kez bas ve saymaya başla: LED yanmalı, yaklaşık 5 saniye sonra kendiliğinden sönmeli.
- 3
LED yanarken butona birkaç kez daha bas: süre uzamamalı, LED ilk basıştan 5 saniye sonra sönmeli.
- 4
Butonu 8 saniye basılı tut: LED sen bırakana kadar yanık kalır, bırakınca söner.
Nasıl Çalışır
NE555 monostable modda butona her basışta tek bir darbe üretir: LED yaklaşık 5 saniye yanar ve kendiliğinden söner. Süreyi R1 ve C1 belirler.
Bekleme durumu
Butona basılmadığında R2, bacak 2'yi 9 V'ta tutar. 555'in çıkışı düşüktür, LED sönüktür. Bacak 7 içeriden GND'ye bağlı olduğu için C1 boş kalır.
Tetikleme
Butona basınca bacak 2 GND'ye iner. Gerilim beslemenin 1/3'ünün (3 V) altına düştüğü anda içerideki flip flop kurulur: çıkış yükselir, LED yanar ve bacak 7 kondansatörü serbest bırakır.
Sayma: kondansatör dolar
C1, R1 üzerinden yavaş yavaş dolar. Direnç ne kadar büyükse akım o kadar küçük olur ve dolma o kadar uzun sürer. 555 bu sırada bacak 6'dan kondansatör gerilimini izler.
Süre biter
C1 gerilimi beslemenin 2/3'üne (6 V) ulaşınca flip flop sıfırlanır. Çıkış düşer, LED söner ve bacak 7 kondansatörü bir anda boşaltır. Devre yeni bir basışı beklemeye başlar.
Formüller
Süre
T = 1,1 × R1 × C1
Örnek: 1,1 × 100 kΩ × 47 µF = 5,17 s
Tetikleme eşiği
Vtetik = Vcc / 3
Örnek: 9 V / 3 = 3 V; bacak 2 bu değerin altına inince süre başlar
Bitiş eşiği
Veşik = 2 × Vcc / 3
Örnek: 2 × 9 V / 3 = 6 V; C1 bu değere ulaşınca süre biter
LED akımı
I = (Vçıkış − VLED) / R3
Örnek: (7,3 V − 2 V) / 470 Ω ≈ 11 mA
Sık Yapılan Hatalar
Butona basınca hiçbir şey olmuyor.
Butonun bağlantılarını çapraz köşelerden al. LED'in yönünü ve bacak 8 ile bacak 1'in beslemesini kontrol et.
LED hiç sönmüyor.
R2 eksikse ya da buton dönük takıldıysa bacak 2 hep düşük kalır. Bacak 6 ile bacak 7 arasındaki jumper'a ve C1'in bağlı olduğuna da bak.
LED yalnızca bastığım anda parlıyor.
C1 ile C2 yer değiştirmiş. 47 µF bacak 6 ve 7'ye, 10 nF bacak 5'e gider.
Süre beklediğimden çok farklı.
R1'in renk kodunu (kahverengi, siyah, sarı) ve C1'in yönünü kontrol et. Yüzde 20'ye kadar sapma kondansatör toleransından gelir, normaldir.
Sıkça Sorulanlar
Süreyi nasıl uzatır ya da kısaltırım?
Süre T = 1,1 × R1 × C1 ile bulunur. R1'i ya da C1'i büyütürsen süre uzar. R1 yerine 220 kΩ takarsan yaklaşık 11 saniye, 47 kΩ takarsan yaklaşık 2,4 saniye elde edersin. Dakikalar için 1 MΩ ve 100 µF gibi büyük değerler gerekir.
LED yanarken butona tekrar basarsam süre uzar mı?
Hayır. NE555 süre işlerken gelen yeni tetiklemeleri yok sayar; sayım ilk basıştan itibaren devam eder. Süre bittikten sonra bastığında yeni bir 5 saniye başlar. Tek istisna, sürenin bittiği anda butonun hâlâ basılı olmasıdır.
Butonu basılı tutarsam ne olur?
Bacak 2 düşük kaldığı sürece çıkış yüksek kalır. Yani butonu 5 saniyeden uzun tutarsan LED sen bırakana kadar yanar ve bıraktığın anda söner. Zamanlayıcının doğru çalışması için kısa basıp bırakman yeterli.
Süre neden tam 5,17 saniye çıkmıyor?
Hesap ideal parçalar içindir. Elektrolitik kondansatörlerin gerçek değeri yazan değerden yüzde 20 kadar farklı olabilir, ayrıca küçük bir kaçak akımları vardır. Bu yüzden 4 ile 6,5 saniye arasındaki sonuçlar normaldir. Hassas süre için kaliteli kondansatör seçilir.
