Transistörlü Anahtar: Küçük Akımla LED Yakma
Transistör, küçük bir akımla büyük bir akımı açıp kapatan elektronik anahtardır. Bu devrede butondan yalnızca 0,43 mA geçer; BC547 bu küçük baz akımını alır ve LED'in 13 mA'lik akımını kendi üzerinden geçirir. Butona basınca LED yanar, bırakınca söner. Röle, motor ve sensör devrelerinin hepsi bu fikirle başlar: sen bazı sürersin, yükü transistör taşır.

Video
Devre Şeması

Breadboard Yerleşimi

Kurulum Adımları
- 1
MB102 güç modülünü breadboard'un ucuna tak ve iki atlama başlığını da 5 V konumuna getir. Modülün düğmesi şimdilik kapalı kalsın.
- 2
Q1'i (BC547) düz yüzü sana bakacak şekilde oluğun üst yarısına tak: bacakları 18., 19. ve 20. sıralara gelsin. Bacaklar soldan sağa kolektör, baz, emiterdir.
- 3
Bir jumper ile 20. sıranın üst yarısını üst GND (−) hattına bağla. Böylece emiter GND'ye iner.
- 4
R1'in (220 Ω; kırmızı, kırmızı, kahverengi) bir bacağını üst + hattına, diğer bacağını 16. sıranın üst yarısına tak.
- 5
LED1'in uzun bacağını 16. sıranın üst yarısına, R1'in bacağıyla aynı sıraya tak. Kısa bacağını 18. sıraya, yani Q1'in kolektör sırasına tak.
- 6
S1 butonunu orta oluğun üstüne yerleştir: sol bacakları 10. sıraya, sağ bacakları 12. sıraya gelsin. İki bacak oluğun üst yarısında, iki bacak alt yarısında kalır.
- 7
R2'nin (10 kΩ; kahverengi, siyah, turuncu) bir bacağını 10. sıranın üst yarısına, diğer bacağını 19. sıranın üst yarısına, yani Q1'in baz sırasına tak.
- 8
Bir jumper ile 12. sıranın alt yarısını alt + hattına bağla. Buton bu köşesinden 5 V alır.
- 9
Bağlantıları şemayla karşılaştır, sonra güç modülünü aç.
İpucu: bağlantıları kurarken pili ya da güç kaynağını takma.
Test Adımları
- 1
Güç modülünü aç: LED sönük kalmalı. Baz akımı olmadığı için transistör kapalıdır.
- 2
S1'e bas ve basılı tut: LED tam parlaklıkta yanar.
- 3
S1'i bırak: LED hemen söner.
- 4
Butona art arda hızlıca bas: LED her basışı gecikmeden izler. Transistör saniyede binlerce kez açılıp kapanabilir.
Nasıl Çalışır
Buton, 10 kΩ direnç üzerinden BC547'nin bazına küçük bir akım verir; transistör LED'in 13 mA'lik akımını açıp kapatır.
Transistörün üç bacağı
BC547'nin baz, kolektör ve emiter adında üç bacağı vardır. Baz kontrol girişidir; anahtarın kendisi kolektör ile emiter arasındadır. Baza akım gelmediğinde kolektör ile emiter arası açık bir anahtar gibidir ve LED'den akım geçmez.
Butona basınca ne olur?
Buton, R2 üzerinden bazı 5 V'a bağlar. Baz ile emiter arasında yaklaşık 0,7 V kalır, geri kalan 4,3 V R2'nin üzerine düşer ve baza 0,43 mA akar. Bu akım transistörü açar: kolektör 0,1 V'a iner ve + hattından R1, LED1 ve transistör üzerinden GND'ye 13 mA akar.
Küçük akım büyük akımı yönetir
BC547, baz akımını en az 110 kat büyütebilir. 0,43 mA'lik baz akımı 47 mA'e kadar yeter; LED ise yalnızca 13 mA ister. Transistör bu yüzden sonuna kadar açılır. Buna doyma denir ve anahtar devrelerinde istenen durum budur: baz akımı gerekenin birkaç katı seçilir.
Yük neden kolektörde?
LED ve direnci + hattı ile kolektör arasına, emiter ise doğrudan GND'ye bağlanır. Böylece bazın açılma gerilimi yük ne olursa olsun 0,7 V kalır ve transistör kolayca tam açılır. NPN transistörle anahtarlama yaparken bu yerleşim standarttır; röle ve motor devrelerinde de aynısını görürsün.
Doğruluk Tablosu
| S1 | Baz akımı | Q1 | LED1 |
|---|---|---|---|
| Basılı değil | 0 mA | Kapalı (kesim) | 0 |
| Basılı | 0,43 mA | Açık (doyma) | 1 |
Butondan geçen akım 0,43 mA, LED'den geçen akım 13 mA'dir: transistör, kendisini süren akımın yaklaşık 30 katını anahtarlar.
Formüller
Baz akımı
IB = (Vcc − VBE) / R2
Örnek: (5 V − 0,7 V) / 10 kΩ = 0,43 mA
LED (kolektör) akımı
IC = (Vcc − VLED − VCE) / R1
Örnek: (5 V − 2 V − 0,1 V) / 220 Ω ≈ 13 mA
Gereken en küçük baz akımı
IB(min) = IC / hFE
Örnek: 13 mA / 110 ≈ 0,12 mA; devredeki 0,43 mA bunun yaklaşık 3,5 katıdır
Baz direncinin üst sınırı
R2(max) = (Vcc − VBE) × hFE / IC
Örnek: 4,3 V × 110 / 13 mA ≈ 36 kΩ; 10 kΩ bu sınırın rahatça altındadır
Transistörde harcanan güç
P = VCE × IC
Örnek: 0,1 V × 13 mA ≈ 1,3 mW; BC547'nin sınırı 500 mW
Sık Yapılan Hatalar
LED hiç yanmıyor.
LED ters ya da transistörün düz yüzü arkaya bakıyor. LED'in uzun bacağı 16., kısa bacağı 18. sırada olmalı.
LED butona basmadan yanıyor.
LED'in kısa bacağı GND'ye ya da emiter sırasına takılmış. Kısa bacak kolektör sırasına (18) gelir.
LED sönük yanıyor.
R2 yanlış değerde. 10 kΩ direncin renkleri kahverengi, siyah, turuncudur.
Transistör ısınıyor.
R2 atlanmış ve baz doğrudan + hattına gidiyor. Gücü kapat, R2'yi buton ile baz arasına tak.
Sıkça Sorulanlar
Butonu doğrudan LED'e bağlasam olmaz mı?
Olur, LED yine yanar. Ama o zaman LED'in bütün akımı butondan geçer. Bu devrede butondan yalnızca 0,43 mA geçer, 13 mA'i transistör taşır. Röle ya da motor gibi yüklerde bu fark önem kazanır: zayıf bir sinyal, transistör sayesinde güçlü bir yükü açıp kapatır.
Baz direnci (R2) olmazsa ne olur?
Butona bastığında baz doğrudan 5 V'a bağlanır. Baz ile emiter arası bir diyot gibi davranır ve yaklaşık 0,7 V'ta iletime geçer. Akımı sınırlayan bir şey kalmadığı için bazdan çok büyük bir akım akar ve transistör bozulur. R2 bu akımı 0,43 mA'de tutar.
BC547 yerine başka bir transistör kullanabilir miyim?
Küçük NPN transistörlerin çoğu olur: BC548, BC337, 2N2222 ya da 2N3904. Ama bacak sırasına dikkat et. 2N2222 ve 2N3904'te düz yüz sana bakarken sıra emiter, baz, kolektördür; yani BC547'nin tersidir. BC557 gibi PNP transistörler bu bağlantıyla çalışmaz.
Transistör ısınır mı?
Hayır. Tam açık transistörün kolektörü ile emiteri arasında yaklaşık 0,1 V kalır. Harcadığı güç 0,1 V × 13 mA ≈ 1,3 mW olur; BC547'nin sınırı ise 500 mW'tır. Transistör ısınıyorsa bir bağlantı yanlıştır: gücü kapat, baz direncini ve bacak sırasını kontrol et.
