Transistörlü Bellek: İki Butonlu Flip Flop Devresi
İki BC547 transistör birbirini kilitler ve 1 bitlik hafıza olur: S1'e basınca kırmızı LED, S2'ye basınca yeşil LED yanar ve butonu bıraksan da öyle kalır. Kondansatör yok, entegre yok. Bu devre bistable multivibratör, yani gerçek flip flop'un transistörlü hâlidir. Bilgisayar belleğinin en küçük parçasının nasıl çalıştığını elinle kurarak görürsün.

Video
Devre Şeması

Breadboard Yerleşimi

Kurulum Adımları
- 1
MB102 güç modülünü breadboard'un ucuna tak ve iki atlama başlığını da 5 V konumuna getir. Modülün düğmesi şimdilik kapalı kalsın.
- 2
Q1'i (BC547) düz yüzü sana bakacak şekilde, üç bacağı üç ayrı sıraya gelecek biçimde tak. Bacaklar soldan sağa kolektör, baz, emiterdir.
- 3
Q2'yi (BC547) Q1'in birkaç sıra sağına aynı yönde tak.
- 4
Q1'in emiterini bir jumper ile GND (−) hattına bağla.
- 5
Q2'nin emiterini bir jumper ile GND hattına bağla.
- 6
R1'i (220 Ω) tak: bir ucu + hattına, diğer ucu boş bir sıraya.
- 7
LED1'i (kırmızı) tak: uzun bacağı (anot) R1'in boş ucunun sırasına, kısa bacağı (katot) Q1'in kolektör sırasına.
- 8
R5'i (1 kΩ) + hattı ile Q1'in kolektörü arasına tak.
- 9
R4'ü (220 Ω) tak: bir ucu + hattına, diğer ucu boş bir sıraya.
- 10
LED2'yi (yeşil) tak: uzun bacağı (anot) R4'ün boş ucunun sırasına, kısa bacağı (katot) Q2'nin kolektör sırasına.
- 11
R6'yı (1 kΩ) + hattı ile Q2'nin kolektörü arasına tak.
- 12
R2'yi (10 kΩ) Q1'in kolektörü ile Q2'nin bazı arasına tak.
- 13
R3'ü (10 kΩ) Q2'nin kolektörü ile Q1'in bazı arasına tak.
- 14
S1 butonunu orta oluğun üstüne yerleştir; bir köşesindeki bacağı jumper ile Q2'nin bazına, çapraz köşesindeki bacağı GND hattına bağla.
- 15
S2 butonunu orta oluğun üstüne yerleştir; bir köşesindeki bacağı jumper ile Q1'in bazına, çapraz köşesindeki bacağı GND hattına bağla.
- 16
Bağlantıları şemayla karşılaştır, sonra güç modülünü aç.
İpucu: bağlantıları kurarken pili ya da güç kaynağını takma.
Test Adımları
- 1
Güç modülünü aç: LED'lerden yalnızca biri yanmalı. Hangisinin yanacağı belli değildir.
- 2
S1'e kısa bir kez bas ve bırak: kırmızı LED yanmalı, yeşil sönmeli ve öyle kalmalı.
- 3
S2'ye kısa bir kez bas ve bırak: yeşil LED yanmalı, kırmızı sönmeli ve öyle kalmalı.
- 4
Aynı butona art arda bas: durum değişmemeli.
- 5
İki butona birlikte bas: iki LED de söner. Bırakınca son bıraktığın butonun LED'i yanar.
Nasıl Çalışır
İki BC547 çapraz dirençlerle birbirini kilitler: S1 kırmızı LED'i, S2 yeşil LED'i yakar ve butonu bıraktıktan sonra durum korunur.
Birbirini tutan iki transistör
Her transistörün bazı, 10 kΩ bir direnç üzerinden diğerinin kolektörüne bağlıdır. Q1 iletimdeyse kolektörü 0,1 V'a iner; Q2'nin bazına akım gitmez ve Q2 kapalı kalır. Q2 kapalı olduğu için kolektörü yüksektir ve Q1'in bazını beslemeyi sürdürür.
Butona basınca ne olur?
S1, Q2'nin bazını GND'ye bağlar. Q2 kapanır, kolektörü 4,6 V'a yükselir ve R3 üzerinden Q1'in bazına 0,39 mA akar. Q1 iletime geçer, LED1 yanar. Q1'in kolektörü düştüğü için Q2 artık kendi başına da kapalı kalır.
Neden hatırlıyor?
Butonu bıraktığında Q2'nin bazını yukarı çekecek tek yol R2'dir ve o da Q1'in 0,1 V'taki kolektörüne bağlıdır. Yani devre kendi kendini bu durumda kilitler. Buna pozitif geri besleme denir; iki kararlı durumu olduğu için devrenin adı bistable'dır.
1 kΩ dirençler neden var?
Kapalı transistörün kolektöründen karşı baza sürekli küçük bir akım akar. R5 ve R6 olmasa bu akım LED'in içinden geçer ve LED hafifçe parlardı. 1 kΩ dirençler akıma paralel bir yol verir; LED'in uçlarında yalnızca 0,39 V kalır ve tam söner.
Doğruluk Tablosu
| S1 | S2 | LED1 (kırmızı) | LED2 (yeşil) |
|---|---|---|---|
| Basılı değil | Basılı değil | Önceki durum | Önceki durum |
| Basılı | Basılı değil | 1 | 0 |
| Basılı değil | Basılı | 0 | 1 |
| Basılı | Basılı | 0 | 0 |
Son satır yasak durumdur: iki LED de söner ve butonları bıraktığında sonucu son bırakılan buton belirler.
Formüller
LED akımı
I = (Vcc − VLED − VCE) / R1
Örnek: (5 V − 2 V − 0,1 V) / 220 Ω ≈ 13 mA
Baz akımı
IB = (Vcc − 0,7 V) / (R6 + R3)
Örnek: (5 V − 0,7 V) / (1 kΩ + 10 kΩ) = 0,39 mA
Kapalı transistörün kolektör gerilimi
VC = Vcc − R6 × IB
Örnek: 5 V − 1 kΩ × 0,39 mA = 4,61 V; sönük LED'in uçlarında yalnızca 0,39 V kalır
İletimdeki transistörün kolektör akımı
IC = ILED + (Vcc − VCE) / R5
Örnek: 13 mA + (5 V − 0,1 V) / 1 kΩ ≈ 18 mA; 0,39 mA baz akımı en az 110 kazançla 43 mA'e kadar yeter
Sık Yapılan Hatalar
Butonu bırakınca LED eski hâline dönüyor.
Çapraz dirençlerden biri yanlış yerde. R2 Q1 kolektöründen Q2 bazına, R3 Q2 kolektöründen Q1 bazına gider.
İki LED birden yanıyor.
R2 ya da R3 kolektör yerine + hattına bağlanmış. Dirençlerin bir ucu karşı transistörün kolektör sırasında olmalı.
Sönük LED hafif parlıyor.
R5 ya da R6 eksik. 1 kΩ dirençler + hattı ile kolektör arasına takılır.
Bir LED hiç yanmıyor.
LED ya da o taraftaki transistör ters. BC547'nin düz yüzü sana bakarken sıra kolektör, baz, emiterdir.
Sıkça Sorulanlar
Bu devre gerçekten hafıza mı?
Evet, 1 bitlik bir hafıza. Hangi butona en son bastığını güç açık kaldığı sürece hatırlar. Bilgisayarlardaki statik bellek hücreleri de aynı fikirle çalışır: birbirini tutan iki evirici. Gücü kesince bilgi silinir, açınca rastgele bir durumla başlar.
1 kΩ'luk R5 ve R6 dirençleri olmasa ne olur?
Devre yine çalışır ama sönük olması gereken LED hafifçe parlar. Kapalı transistörün kolektöründen karşı baza giden 0,39 mA'lik akım LED'in içinden geçmek zorunda kalır. 1 kΩ dirençler bu akımı LED'in yanından geçirir ve LED tam söner.
Gücü açınca hangi LED yanar?
Belli olmaz. İki transistör açılışta yarışır; kazancı biraz yüksek olan ya da bağlantısı biraz kısa olan taraf öne geçer. Çoğu zaman hep aynı LED yanar ama bu bir garanti değildir. Açılış durumunu sabitlemek için görev bölümündeki kondansatörü ekleyebilirsin.
İki butona aynı anda basarsam ne olur?
İki transistörün bazı da GND'ye iner, ikisi de kapanır ve iki LED birden söner. Bu, flip flop'larda yasak durum denen şeydir. Butonları bıraktığında hangisini daha geç bıraktıysan onun LED'i yanar; tam aynı anda bırakırsan sonuç rastgeledir.
