Transistörlü Flip Flop: İki LED'li Flaşör Devresi
Elektroniğe başlayan herkesin kurduğu klasik flip flop devresi: iki BC547 transistör, iki kondansatör ve dört dirençle iki LED sırayla yanıp söner. Entegre yok, kod yok. Bu devrenin gerçek adı astable multivibratör; transistörler birbirini sırayla kapatır. Kondansatörün transistörü nasıl susturduğunu ve sürenin R × C ile nasıl ayarlandığını görürsün.

Video
Devre Şeması

Breadboard Yerleşimi

Kurulum Adımları
- 1
MB102 güç modülünü breadboard'un ucuna tak ve iki atlama başlığını da 5 V konumuna getir. Modülün düğmesi şimdilik kapalı kalsın.
- 2
Q1'i (BC547) düz yüzü sana bakacak şekilde, üç bacağı üç ayrı sıraya gelecek biçimde tak. Bacaklar soldan sağa kolektör, baz, emiterdir.
- 3
Q2'yi (BC547) Q1'in birkaç sıra sağına aynı yönde tak.
- 4
Q1'in emiterini bir jumper ile GND (−) hattına bağla.
- 5
Q2'nin emiterini bir jumper ile GND hattına bağla.
- 6
R1'i (220 Ω) tak: bir ucu + hattına, diğer ucu boş bir sıraya.
- 7
LED1'i (kırmızı) tak: uzun bacağı (anot) R1'in boş ucunun sırasına, kısa bacağı (katot) Q1'in kolektör sırasına.
- 8
R4'ü (220 Ω) tak: bir ucu + hattına, diğer ucu boş bir sıraya.
- 9
LED2'yi (yeşil) tak: uzun bacağı (anot) R4'ün boş ucunun sırasına, kısa bacağı (katot) Q2'nin kolektör sırasına.
- 10
R2'yi (22 kΩ) + hattı ile Q2'nin bazı arasına tak.
- 11
R3'ü (22 kΩ) + hattı ile Q1'in bazı arasına tak.
- 12
C1'i (47 µF) tak: uzun bacağı (artı) Q1'in kolektör sırasına, şeritli taraftaki kısa bacağı (eksi) Q2'nin baz sırasına.
- 13
C2'yi (47 µF) tak: uzun bacağı (artı) Q2'nin kolektör sırasına, şeritli taraftaki kısa bacağı (eksi) Q1'in baz sırasına.
- 14
Bağlantıları şemayla karşılaştır, sonra güç modülünü aç.
İpucu: bağlantıları kurarken pili ya da güç kaynağını takma.
Test Adımları
- 1
Güç modülünü aç: LED'ler sırayla yanıp sönmeye başlamalı. İkisi birden yanık kalırsa gücü kapatıp yeniden aç.
- 2
Kırmızı LED'in 10 kez yanmasını say: yaklaşık 11 ile 14 saniye arası sürmeli.
- 3
Aynı anda yalnızca bir LED'in tam parlak olduğunu gözle. Geçiş anında çok kısa bir çakışma olması normaldir.
- 4
Gücü kapatıp aç: devre her seferinde kendiliğinden yeniden başlamalı.
Nasıl Çalışır
İki BC547 çapraz bağlı kondansatörlerle birbirini sırayla kapatır; kırmızı ve yeşil LED yaklaşık 0,6 saniye arayla yer değiştirir. Süreyi 22 kΩ dirençler ve 47 µF kondansatörler belirler.
İki anahtar, çapraz bağlantı
Her transistör kendi LED'ini yakan bir anahtardır. Q1 iletimdeyken LED1, Q2 iletimdeyken LED2 yanar. Püf noktası kondansatörlerdir: her transistörün kolektörü, bir kondansatör üzerinden diğerinin bazına gider.
Bir transistör diğerini nasıl kapatır?
Q1 iletime geçince kolektörü yaklaşık 3,3 V'tan 0 V'a düşer. C1 üzerindeki gerilim bir anda değişemediği için öbür ucu, yani Q2'nin bazı da aynı miktarda aşağı çekilir ve yaklaşık −2,5 V'a iner. Q2 kapanır, LED2 söner.
Kondansatör dolar, roller değişir
Q2 kapalıyken C1, R2 üzerinden + hattına doğru dolar ve Q2'nin baz gerilimi yavaşça yükselir. 0,7 V'a ulaşınca Q2 iletime geçer; bu kez C2, Q1'in bazını eksiye çeker ve Q1 kapanır. Döngü böyle sürer.
Süreyi ne belirler?
Bir LED'in yanık kalma süresi, karşı transistörün bazındaki direnç ile o baza bağlı kondansatörün çarpımına bağlıdır. İdeal hesap 0,72 saniye verir; LED'ler kondansatörün tam dolmasını engellediği için gerçekte yaklaşık 0,6 saniye ölçersin.
Dirençler neye göre seçildi?
220 Ω dirençler LED akımını 13 mA'de tutar. 22 kΩ dirençler baza 0,2 mA verir; BC547 bunu en az 110 kat yükselttiği için LED akımını rahatça taşır ve tam iletime geçer.
Formüller
Bir LED'in yanık kalma süresi (ideal)
t ≈ 0,693 × R2 × C1
Örnek: 0,693 × 22 kΩ × 47 µF = 0,72 s (LED'lerin gerilim düşümü yüzünden gerçekte yaklaşık 0,6 s)
Tam periyot ve frekans (ideal)
T ≈ 0,693 × (R2 × C1 + R3 × C2), f = 1 / T
Örnek: 0,693 × (22 kΩ × 47 µF + 22 kΩ × 47 µF) = 1,43 s, f ≈ 0,7 Hz
LED akımı
I = (Vcc − VLED − VCE) / R1
Örnek: (5 V − 2 V − 0,1 V) / 220 Ω ≈ 13 mA
Baz akımı
IB = (Vcc − 0,7 V) / R3
Örnek: (5 V − 0,7 V) / 22 kΩ ≈ 0,2 mA; en az 110 kazançla 21 mA'e kadar sürer, 13 mA için yeterli
Sık Yapılan Hatalar
İki LED de sürekli yanıyor.
Gücü kapatıp aç. Düzelmezse kondansatörlerin çapraz gittiğini kontrol et: C1 Q1 kolektöründen Q2 bazına, C2 Q2 kolektöründen Q1 bazına.
Bir LED hep yanık, diğeri hiç yanmıyor.
Yanmayan taraftaki transistör ters takılmış ya da baz direnci + hattına bağlı değil. LED'in yönüne de bak.
LED'ler çok hızlı ya da çok sönük.
Baz dirençleri yanlış değerde. 22 kΩ'un renkleri kırmızı, kırmızı, turuncudur.
Kondansatör ısınıyor.
Elektrolitik kondansatör ters takılmış. Uzun bacak kolektör tarafında, şeritli kısa bacak baz tarafında olmalı.
Sıkça Sorulanlar
Bu devreye neden flip flop deniyor?
İki transistör sürekli yer değiştirdiği, yani biri açılırken diğeri kapandığı için halk arasında flip flop devresi diye bilinir. Teknik adı astable multivibratördür: kararlı bir durumu yoktur, kendi kendine salınır. Hafıza tutan gerçek flip flop ise bistable devredir.
Devreyi 9 V pille çalıştırabilir miyim?
Önermem. Kondansatörler her geçişte karşı transistörün bazını eksi gerilime çeker. 5 V beslemede bu yaklaşık −2,5 V olur ve güvenlidir. 9 V'ta −6 V'u aşar; BC547'nin baz emiter ters gerilim sınırı 6 V olduğu için transistör yavaş yavaş yıpranır.
BC547 yerine başka bir transistör kullanabilir miyim?
Evet, BC548, BC337, 2N3904 ya da 2N2222 gibi küçük NPN transistörlerin hepsi olur. Yalnız bacak sırasına dikkat et: 2N3904 ve 2N2222'de sıra emiter, baz, kolektör şeklindedir, yani BC547'nin tersidir. Takmadan önce elindeki parçanın bacak sırasına bak.
Yanıp sönme hızını nasıl değiştiririm?
Kondansatörleri küçültürsen hızlanır, büyütürsen yavaşlar. İki kondansatörü de 22 µF yaparsan hız yaklaşık iki katına çıkar, 100 µF yaparsan yarıya iner. Dirençleri 10 kΩ ile 47 kΩ arasında tut; daha büyük dirençte transistör LED'i tam süremez.
