SR Tutucu: İki NOR Kapısıyla 1 Bitlik Bellek
İki NOR kapısını çapraz bağla, elinde 1 bitlik bellek olsun. 74HC02 ile kurduğun bu SR tutucu, S butonuna basınca Q çıkışını 1 yapar, R butonuna basınca 0 yapar ve butonu bırakınca son durumu saklar. Bütün flip flop'ların içinde bu küçük yapı vardır. Doğruluk tablosunu LED'lerden okur, yasak durumu da kendin denersin.

Video
Devre Şeması

Breadboard Yerleşimi

Kurulum Adımları
- 1
MB102 güç modülünü breadboard'un ucuna tak ve iki atlama başlığını da 5 V konumuna getir. Modülün düğmesi şimdilik kapalı kalsın.
- 2
74HC02'yi (U1) orta oluğun üstüne, çentiği sola bakacak şekilde yerleştir. Sol alt köşe bacak 1'dir; alt sıra soldan sağa 1'den 7'ye, üst sıra sağdan sola 8'den 14'e gider.
- 3
Bacak 14'ü bir jumper ile + hattına bağla.
- 4
Bacak 7'yi bir jumper ile GND (−) hattına bağla.
- 5
Kullanılmayan girişleri bağla: bacak 8, 9, 11 ve 12'yi birer kısa jumper ile GND hattına tak. Bacak 10 ve 13 boş kalır.
- 6
Bacak 1'i (Q) bir jumper ile bacak 5'e bağla.
- 7
Bacak 4'ü (Q̄) bir jumper ile bacak 3'e bağla.
- 8
R1'i (10 kΩ) bacak 6 ile GND hattı arasına tak.
- 9
R2'yi (10 kΩ) bacak 2 ile GND hattı arasına tak.
- 10
S1 butonunu orta oluğun üstüne yerleştir; bir köşesindeki bacağı jumper ile + hattına, çapraz köşesindeki bacağı bacak 6'ya bağla.
- 11
S2 butonunu orta oluğun üstüne yerleştir; bir köşesindeki bacağı jumper ile + hattına, çapraz köşesindeki bacağı bacak 2'ye bağla.
- 12
R3'ü (1 kΩ) tak: bir ucu bacak 1'in sırasına, diğer ucu boş bir sıraya.
- 13
LED1'i (kırmızı) tak: uzun bacağı (anot) R3'ün boş ucunun sırasına, kısa bacağı (katot) GND hattına.
- 14
R4'ü (1 kΩ) tak: bir ucu bacak 4'ün sırasına, diğer ucu boş bir sıraya.
- 15
LED2'yi (yeşil) tak: uzun bacağı (anot) R4'ün boş ucunun sırasına, kısa bacağı (katot) GND hattına.
- 16
Bağlantıları şemayla karşılaştır, sonra güç modülünü aç.
İpucu: bağlantıları kurarken pili ya da güç kaynağını takma.
Test Adımları
- 1
Güç modülünü aç: LED'lerden yalnızca biri yanmalı. Açılışta hangisinin yanacağı belli değildir.
- 2
S1'e (S) kısa bir kez bas: kırmızı LED yanmalı, yeşil sönmeli. Butonu bırakınca durum değişmemeli.
- 3
S2'ye (R) kısa bir kez bas: kırmızı sönmeli, yeşil yanmalı ve öyle kalmalı.
- 4
İki butona birlikte bas: iki LED de söner. Bu yasak durumdur.
- 5
Doğruluk tablosundaki dört satırı sırayla dene ve LED'lerle karşılaştır.
Nasıl Çalışır
74HC02'nin iki NOR kapısı çapraz bağlanınca SR tutucu olur: S1 Q çıkışını 1 yapar, S2 0 yapar ve devre son durumu saklar.
NOR kapısı ne yapar?
NOR kapısının çıkışı yalnızca iki girişi de 0 iken 1 olur. Girişlerden herhangi biri 1 olursa çıkış 0'a iner. Yani tek bir 1, kapıyı susturmaya yeter. Tutucunun bütün davranışı bu kuraldan çıkar.
Çapraz bağlantı
Üstteki kapı Q çıkışını, alttaki kapı Q̄ çıkışını üretir. Her kapının bir girişi butona, diğer girişi karşı kapının çıkışına bağlıdır. Böylece her çıkış diğerini etkiler ve devre kendi durumunu besler.
S: kur
S1'e basınca bacak 6 yüksek olur ve alttaki kapının çıkışı Q̄ 0'a iner. Üstteki kapının iki girişi de artık 0'dır (R = 0, Q̄ = 0), bu yüzden Q 1 olur. Q'nun 1 olması alttaki kapıyı susturmaya devam eder; butonu bıraksan da durum korunur.
R: sıfırla
S2'ye basınca bacak 2 yüksek olur ve Q 0'a iner. Alttaki kapının iki girişi de 0 kaldığı için Q̄ 1 olur ve bu kez o, üstteki kapıyı susturur. Devre yeni durumda kilitlenir.
Yasak durum
S ve R birlikte 1 olursa iki kapı da susar: Q = 0 ve Q̄ = 0. Çıkışlar artık birbirinin tersi değildir. Butonları aynı anda bırakırsan hangi kapının önce toparlanacağı belli olmaz; bu yüzden bu giriş birleşiminden kaçınılır.
Doğruluk Tablosu
| S (S1) | R (S2) | Q (kırmızı) | Q̄ (yeşil) |
|---|---|---|---|
| 0 | 0 | Önceki durum | Önceki durum |
| 1 | 0 | 1 | 0 |
| 0 | 1 | 0 | 1 |
| 1 | 1 | 0 | 0 |
Butona basılıyken giriş 1'dir. Son satır yasak durumdur: iki çıkış da 0 olur.
Formüller
Tutucunun mantığı
Q = NOR(R, Q̄), Q̄ = NOR(S, Q)
Örnek: S = 1, R = 0 için Q̄ = NOR(1, Q) = 0 ve Q = NOR(0, 0) = 1
LED akımı
I = (Vçıkış − VLED) / R3
Örnek: (5 V − 2 V) / 1 kΩ = 3 mA; 74HC çıkışı için güvenli sınır olan 4 mA'in altında
Butona basılıyken aşağı çekme direncinden geçen akım
I = Vcc / R1
Örnek: 5 V / 10 kΩ = 0,5 mA
Sık Yapılan Hatalar
Butonu bırakınca LED eski hâline dönüyor.
Çapraz jumper'lardan biri eksik. Bacak 1 bacak 5'e, bacak 4 bacak 3'e bağlanır.
LED'ler kendi kendine değişiyor.
R1 ya da R2 yerinde değil. Bacak 6 ve bacak 2, 10 kΩ ile GND'ye çekili olmalı; bacak 8, 9, 11 ve 12 de GND'ye gider.
Entegre ısınıyor, hiçbir şey çalışmıyor.
Gücü kapat. Entegre ters takılmış olabilir: çentik solda, bacak 14 + hattında, bacak 7 GND'de olmalı.
Çıkışlar beklediğimin tersi.
74HC02'de çıkışlar bacak 1 ve 4'tür, bacak 3 ve 6 değil. Bağlantıları bacak haritasına göre yeniden say.
Sıkça Sorulanlar
Tutucu ile flip flop arasındaki fark ne?
Tutucu, girişi değiştiği anda tepki verir; bir saat sinyali beklemez. Flip flop ise girişine yalnızca saat darbesinin kenarında bakar. Flip flop'ların içinde de tutucular vardır; bu devre onların yapı taşıdır. Günlük dilde ikisine birden flip flop dendiğini de görürsün.
Kullanılmayan bacakları neden GND'ye bağlıyorum?
74HC02'nin içinde dört kapı var, biz ikisini kullanıyoruz. CMOS girişleri boşta bırakılırsa gerilimleri ortada bir yerde gezinir; kapı gereksiz akım çeker ve çıkışı kendi kendine değişebilir. Kullanılmayan girişleri GND'ye bağlamak bunu önler. Boş çıkışlar ise açık bırakılır.
Bu devreyi 9 V pille çalıştırabilir miyim?
Hayır. 74HC serisi 2 V ile 6 V arasında çalışır; 9 V entegreyi bozar. 5 V'luk bir güç modülü ya da üç adet AA pil (4,5 V) kullan. 9 V pille çalışan lojik devreler için CD4000 serisi entegreler gerekir; onların NOR karşılığı CD4001'dir.
S ve R'ye aynı anda basarsam entegre bozulur mu?
Bozulmaz. İki çıkış birden 0 olur ve iki LED de söner. Buna yasak durum denmesinin sebebi mantıksal: Q ile Q̄ artık birbirinin tersi değildir ve butonları aynı anda bırakırsan hangi durumda kalacağı belli olmaz. Elektriksel bir zararı yoktur.
