T Flip Flop: 74HC74 ile İkiye Bölücü Devre
Bir D flip flop'un çıkışını kendi girişine geri bağla, T flip flop olsun: her saat darbesinde durum değiştirir. 74HC74 ile kurduğun devrede sarı LED saati, kırmızı LED çıkışı gösterir ve kırmızı tam yarı hızda yanıp söner. Bu ikiye bölücü, bütün sayıcıların ve dijital saatlerin ilk basamağıdır.

Video
Devre Şeması

Breadboard Yerleşimi

Kurulum Adımları
- 1
MB102 güç modülünü breadboard'un ucuna tak ve iki atlama başlığını da 5 V konumuna getir. Modülün düğmesi şimdilik kapalı kalsın.
- 2
74HC74'ü (U1) orta oluğun üstüne, çentiği sola bakacak şekilde yerleştir. Sol alt köşe bacak 1'dir; alt sıra soldan sağa 1'den 7'ye, üst sıra sağdan sola 8'den 14'e gider.
- 3
Bacak 14'ü bir jumper ile + hattına, bacak 7'yi bir jumper ile GND (−) hattına bağla.
- 4
Bacak 4'ü ve bacak 1'i birer jumper ile + hattına bağla. Birinci flip flop'un kurma ve sıfırlama girişleri böylece devre dışı kalır.
- 5
Bacak 12'yi ve bacak 11'i birer jumper ile GND hattına bağla.
- 6
Bacak 6'yı (Q̄) bir jumper ile bacak 2'ye (D) bağla. Devreyi T flip flop yapan tel budur.
- 7
Bacak 9'u bir jumper ile bacak 3'e bağla. Saat darbesi bu telden geçer.
- 8
Sürgülü anahtarı (SW1) üç bacağı üç ayrı sıraya gelecek şekilde tak. Orta bacağını bir jumper ile GND hattına bağla.
- 9
SW1'in bir yan bacağını jumper ile bacak 10'a bağla. R1'i (10 kΩ) bacak 10 ile + hattı arasına tak. Anahtarın bu tarafına 1 konumu diyelim.
- 10
SW1'in diğer yan bacağını jumper ile bacak 13'e bağla. R2'yi (10 kΩ) bacak 13 ile + hattı arasına tak. Bu taraf 0 konumudur.
- 11
R3'ü (1 kΩ) tak: bir ucu bacak 9'un sırasına, diğer ucu boş bir sıraya.
- 12
LED1'i (sarı) tak: uzun bacağı (anot) R3'ün boş ucunun sırasına, kısa bacağı (katot) GND hattına.
- 13
R4'ü (1 kΩ) tak: bir ucu bacak 5'in sırasına, diğer ucu boş bir sıraya.
- 14
LED2'yi (kırmızı) tak: uzun bacağı (anot) R4'ün boş ucunun sırasına, kısa bacağı (katot) GND hattına. Bacak 8 boş kalır.
- 15
Bağlantıları şemayla karşılaştır, SW1'i 0 konumuna al, sonra güç modülünü aç.
İpucu: bağlantıları kurarken pili ya da güç kaynağını takma.
Test Adımları
- 1
Güç modülünü aç: sarı LED sönük olmalı. Kırmızı LED yanık da sönük de olabilir; açılış durumu belli değildir.
- 2
SW1'i 1 konumuna kaydır: sarı LED yanar ve kırmızı LED durum değiştirir.
- 3
SW1'i 0 konumuna geri al: sarı LED söner, kırmızı LED değişmez.
- 4
SW1'i ileri geri kaydırmaya devam et: sarı LED her gidiş gelişte bir kez yanıp sönerken kırmızı LED iki gidiş gelişte bir kez yanıp sönmeli.
- 5
Kırmızı LED sönükken SW1'i dört kez 1 konumuna getir: kırmızı LED iki kez yanmış ve sonunda yine sönük olmalı.
Nasıl Çalışır
74HC74'ün Q̄ çıkışı D girişine bağlanınca flip flop her saat darbesinde tersine döner. Kırmızı LED, sarı saat LED'inin tam yarı hızında yanıp söner.
D flip flop'tan T flip flop'a
D flip flop saat darbesinde D girişindeki değeri Q'ya kopyalar. Bu devrede D'ye dışarıdan veri vermiyoruz; onu flip flop'un kendi Q̄ çıkışına bağlıyoruz. Q̄ her zaman Q'nun tersi olduğu için flip flop her darbede kendi tersini yazar.
Her darbede bir değişim
Q = 0 iken Q̄ = 1'dir ve D'de 1 bekler. Saat yükselince Q 1 olur, Q̄ 0'a iner ve D'de artık 0 bekler. Bir sonraki yükselen kenarda Q yeniden 0 olur. Bu döngü sonsuza kadar sürer. T harfi İngilizce toggle, yani durum değiştirme sözcüğünden gelir.
Frekans ikiye bölünür
Saat sinyalinin bir tam turunda yalnızca bir yükselen kenar vardır. Q ise bir tam tur için iki değişime ihtiyaç duyar: bir kez 1 olmalı, bir kez 0. Bu yüzden Q'nun bir turu, saatin iki turu kadar sürer. Çıkış frekansı girişin tam yarısıdır.
Temiz saat darbesi
Entegredeki ikinci flip flop'un kurma (bacak 10) ve sıfırlama (bacak 13) girişleri 0 ile etkin olur. SW1 orta ucunu GND'ye bağladığı için anahtar 1 konumunda bacak 9'u yüksek, 0 konumunda düşük yapar. Anahtar sekse bile çıkış ilk dokunuşta yerine oturur. Sıçrama temizlenmeseydi kırmızı LED her kaydırışta rastgele sayıda değişirdi.
Sayıcıların ilk basamağı
Bu çıkışı ikinci bir T flip flop'un saatine bağlarsan frekans dörde, bir üçüncüsüyle sekize bölünür. Yan yana dizilen flip flop'ların çıkışları birlikte okunduğunda ikili sayı sayar. Elindeki devre, o sayıcının en sağdaki basamağıdır.
Doğruluk Tablosu
| Saat (SW1) | Önceki Q | Yeni Q (kırmızı) |
|---|---|---|
| 0'dan 1'e | 0 | 1 |
| 0'dan 1'e | 1 | 0 |
| 0 ya da 1'de bekliyor | 0 ya da 1 | Değişmez |
| 1'den 0'a | 0 ya da 1 | Değişmez |
Q yalnızca SW1 1 konumuna geçerken tersine döner. Anahtarı geri almak çıkışı etkilemez.
Formüller
Çıkış frekansı
fçıkış = fsaat / 2
Örnek: SW1'i saniyede 2 kez 1 konumuna getirirsen (2 Hz) kırmızı LED saniyede 1 kez yanıp söner (1 Hz)
Art arda n bölücü
fçıkış = fsaat / 2^n
Örnek: Saat kristali: 32.768 Hz / 2^15 = 1 Hz. 15 flip flop art arda bağlanınca saniyede bir darbe elde edilir
T flip flop kuralı
Yükselen kenarda: Q(yeni) = Q̄(önceki)
Örnek: Q = 0 iken darbe gelirse Q = 1; bir darbe daha gelirse Q = 0
LED akımı
I = (Vçıkış − VLED) / R4
Örnek: (5 V − 2 V) / 1 kΩ = 3 mA; 74HC çıkışı için güvenli sınır olan 4 mA'in altında
Sık Yapılan Hatalar
Kırmızı LED hiç değişmiyor.
Bacak 6 ile bacak 2 arasındaki jumper eksik ya da bacak 5'e takılmış. Geri besleme Q̄'den, yani bacak 6'dan alınır.
Sarı LED yanmıyor.
SW1'in orta bacağı GND'de olmalı; R1 ve R2 bacak 10 ile bacak 13'ü + hattına çekmeli.
İki LED aynı anda yanıp sönüyor.
R4 saat hattına takılmış. Bir ucu bacak 5'in sırasında olmalı.
Kırmızı LED hep yanık ya da hep sönük, saat darbesi etkisiz.
Bacak 4 ya da bacak 1 GND'ye değiyor olabilir. Bu girişler 0 ile etkin olur; ikisi de + hattına bağlanır.
Sıkça Sorulanlar
T flip flop için ayrı bir entegre var mı?
Hazır T flip flop entegresi pek bulunmaz, çünkü yapması çok kolaydır. Bir D flip flop'un Q̄ çıkışını D girişine bağlarsan ya da bir JK flip flop'un J ve K girişlerini 1'de tutarsan T flip flop elde edersin. Bu devrede birinci yolu kullanıyoruz.
Q̄ çıkışını D'ye bağlamak neden çıkışı tersine çeviriyor?
D flip flop her saat darbesinde D'deki değeri Q'ya kopyalar. D'ye Q'nun tersini verirsen, her darbede Q kendi tersini alır: 0 ise 1, 1 ise 0 olur. Yeni Q̄ hemen D'ye ulaşır ama flip flop ona ancak bir sonraki yükselen kenarda bakar; bu yüzden devre kararlı çalışır.
İkiye bölücü gerçek hayatta nerede kullanılır?
Kol saatlerindeki kristal saniyede 32.768 kez titreşir. Bu sinyal art arda 15 ikiye bölücüden geçince tam 1 Hz, yani saniyede bir darbe elde edilir. Sayıcılar, frekans ölçerler ve işlemcilerin saat devreleri de aynı yapıyı kullanır.
Kırmızı LED neden sarıdan daha yavaş yanıp sönüyor?
Flip flop yalnızca saatin yükselen kenarında durum değiştirir. Sarı LED bir kez yanıp söndüğünde tek bir yükselen kenar oluşur ve kırmızı LED yalnızca bir kez değişir: ya yanar ya söner. Kırmızının tam bir yanıp sönmesi için iki saat darbesi gerekir.
