555 mikrosxemi: pin düzülüşü, astable və monostable dövrələr
555 mikrosxemi necə işləyir? Pin düzülüşü, astable və monostable qoşulma, f = 1,44/((R1+2R2)C) və t = 1,1RC düsturları, LED flaşör və Arduino kodu.
555 mikrosxemi, yalnız bir rezistor və bir kondensatorla mikrosaniyələrdən saatlara qədər müddət tənzimləyə bilən, 8 ayaqlı ucuz taymer (timer) mikrosxemidir. LED-i müəyyən aralıqlarla yandırıb-söndürmək, düyməyə basıldıqdan sonra lampanı bir dəqiqə yanıq saxlamaq, buzzer-dən ton çıxarmaq və ya mühərriki PWM ilə sürmək üçün mikrokontrollerə və koda ehtiyac yoxdur. 1971-ci ildə Hans Camenzind tərəfindən Signetics üçün layihələndirilən mikrosxem 1972-ci ildə satışa çıxdığı gündən dünyada ən çox istehsal olunan mikrosxemlərdən biri olub; 2003-cü ildə ildə təxminən bir milyard ədəd istehsal edildiyi təxmin edilirdi.
Bu yazıda 555-in pin düzülüşünü, içindəki komparatorlarla flip-flop-un necə işlədiyini, iki əsas qoşulmanı (astable flaşör və monostable tək impuls), tezlik və müddət düsturlarının haradan gəldiyini, doldurma əmsalını (duty cycle) 50%-dən aşağı salmağı və 555-i Arduino, ESP32 və Raspberry Pi Pico ilə birlikdə istifadə etməyi öyrənəcəksən. Dəyərləri əllə hesablamaq istəməsən, 555 taymer hesablayıcısı tezliyi, doldurma əmsalını və dalğa formasını dərhal göstərir.
555 mikrosxemi nədir və necə işləyir?
555-in içində dörd əsas hissə var. Birincisi VCC ilə GND arasına ardıcıl qoşulmuş üç bərabər rezistordan ibarət gərginlik bölücüdür (klassik NE555-də hər biri 5 kΩ); bu bölücü iki istinad gərginliyi yaradır: VCC-nin 2/3-i və 1/3-i. İkincisi bu istinadlara qoşulmuş iki komparatordur (comparator): hədd komparatoru THRES pinini 2/3 VCC ilə, tətik komparatoru TRIG pinini 1/3 VCC ilə müqayisə edir. Üçüncüsü bu iki komparatorun qurub sıfırladığı SR flip-flop, dördüncüsü isə flip-flop-a qoşulmuş çıxış pilləsi ilə kondensatoru boşaldan boşaltma tranzistorudur.
Qayda əslində çox sadədir: TRIG pinindəki gərginlik 1/3 VCC-dən aşağı düşəndə çıxış HIGH olur və boşaltma tranzistoru bağlanır. THRES pinindəki gərginlik 2/3 VCC-ni keçəndə çıxış LOW olur və boşaltma tranzistoru açılaraq 7-ci pini GND-yə çəkir. İkisi də baş vermirsə, çıxış əvvəlki vəziyyətini saxlayır. Müddəti təyin edən şey xaricdəki kondensatorun rezistor üzərindən bu iki hədd arasında dolub boşalma vaxtıdır. 5 V qidada hədlər 3,33 V və 1,67 V, 9 V qidada 6 V və 3 V olur. Mikrosxemin adının içindəki üç 5 kΩ-luq rezistordan gəldiyi tez-tez deyilir; Camenzind isə rəqəmin Signetics tərəfindən ixtiyari seçildiyini söyləyib.
| Xüsusiyyət | NE555 (bipolar) | TLC555 (CMOS) |
|---|---|---|
| Qida gərginliyi | 4,5–16 V (SE555: 18 V-a qədər) | 2–15 V (LMC555: 1,5 V-dan başlayır) |
| Boş rejimdə cərəyan (5 V) | 2–6 mA | Təxminən 0,2 mA |
| Çıxış cərəyanı | 200 mA-ə qədər verir və çəkir | Təxminən 10 mA verir, 100 mA çəkir |
| Çıxışın HIGH səviyyəsi | VCC-dən təxminən 1,5–1,7 V aşağı | VCC-yə qədər qalxır (rail-to-rail) |
| Tövsiyə olunan ən yüksək tezlik | 100 kHz | Təxminən 2 MHz |
| 3,3 V ilə işləmə | İşləmir | İşləyir |
| İkili taymer versiyası | NE556 (14 ayaq) | TLC556 (14 ayaq) |
555 pin düzülüşü (pinout)
Mikrosxemin üstündəki yarımay formalı çıxıntı və ya kiçik nöqtə 1-ci pini göstərir. Çıxıntı solda olanda yuxarıdan baxdıqda alt sırada soldan sağa 1–4, üst sırada sağdan sola 5–8 nömrəli pinlər yerləşir; yəni nömrələr saat əqrəbinin əksinə artır və 1 nömrəli pinin düz qarşısında 8 nömrəli pin (VCC) durur. DIP-8 korpus breadboard-un ortasındakı kanalın üzərinə tam oturur; bir sıra ayaq kanalın bir tərəfində, digər sıra o biri tərəfində qalmalıdır.
| Pin | Adı | Vəzifəsi | Tipik qoşulma |
|---|---|---|---|
| 1 | GND | Torpaq (0 V) | Qidanın mənfisi |
| 2 | TRIG (tətik) | 1/3 VCC-dən aşağı düşəndə çıxışı HIGH edir, zamanlamanı başladır | Astable: 6-cı pinə; monostable: pull-up + düymə |
| 3 | OUT (çıxış) | Çıxış; NE555-də 200 mA-ə qədər cərəyan verir və ya çəkir | Rezistor üzərindən LED, buzzer, tranzistor |
| 4 | RESET | Təxminən 0,7 V-dan aşağı çəkiləndə çıxışı məcburi LOW edir | İstifadə olunmursa birbaşa VCC-yə |
| 5 | CONT (nəzarət) | 2/3 VCC istinadına birbaşa çıxış; hədləri dəyişir | 10 nF kondensatorla GND-yə |
| 6 | THRES (hədd) | 2/3 VCC-ni keçəndə çıxışı LOW edir, zamanlamanı bitirir | Zamanlama kondensatoruna |
| 7 | DISCH (boşaltma) | Çıxış LOW olanda GND-yə qısa qapanan açıq kollektor ucu | Astable: R1–R2 arasına; monostable: 6-cı pinə |
| 8 | VCC | Müsbət qida (NE555: 4,5–16 V) | Qidanın artısı + 100 nF dekuplaj |
Üç iş rejimi: astable, monostable və bistable
| Rejim | Azərbaycanca adı | Nə edir? | Nümunə istifadə |
|---|---|---|---|
| Astable | Qeyri-sabit multivibrator | Özü-özünə fasiləsiz düzbucaqlı dalğa yaradır | LED flaşör, buzzer tonu, saat siqnalı, PWM |
| Monostable | Təksabit multivibrator | Tətiklənəndə müəyyən müddət HIGH qalır, sonra LOW-a qayıdır | Gecikməli lampa, pilləkən avtomatı, impuls uzatma |
| Bistable | İkisabit (flip-flop) | TRIG ilə HIGH, RESET ilə LOW olur və vəziyyətini saxlayır; zamanlama yoxdur | İki düyməli aç-bağla açarı |
Astable qoşulma: 555 ilə LED flaşör dövrəsi
Astable qoşulmada TRIG (2) və THRES (6) pinləri birləşdirilir və zamanlama kondensatoruna qoşulur. Kondensator VCC-dən R1 və R2 üzərindən dolur; gərginliyi 2/3 VCC-yə çatanda çıxış LOW olur, boşaltma tranzistoru açılır və kondensator bu dəfə yalnız R2 üzərindən 7-ci pinə boşalır. Gərginlik 1/3 VCC-yə endikdə çıxış yenidən HIGH olur və dövr özü-özünə davam edir. Kondensator heç vaxt sıfıra qədər boşalmır, həmişə 1/3 ilə 2/3 VCC arasında gedib-gəlir; yalnız ilk açılışda boşdan başladığı üçün ilk HIGH müddəti bir az uzun olur. Aşağıdakı dövrə 9 V batareya ilə işləyir və iki LED-i saniyədə bir növbə ilə yandırır; polis çıraqının ən sadə forması budur.
- 555-i breadboard-un ortasındakı kanalın üzərinə, çıxıntısı sola baxacaq şəkildə yerləşdir. Breadboard-un daxili qoşulmalarını bilmirsənsə, əvvəlcə Breadboard nədir? yazısına bax.
- 8 (VCC) və 4 (RESET) nömrəli pinləri +9 V xəttinə, 1 (GND) nömrəli pini mənfi xəttə qoş. 8 ilə 1 arasına, mikrosxemə mümkün qədər yaxın, 100 nF-lıq keramik kondensator tax.
- R1 = 10 kΩ rezistorunu 8 ilə 7 nömrəli pinlər arasına, R2 = 68 kΩ rezistorunu 7 ilə 6 nömrəli pinlər arasına qoş.
- 6 və 2 nömrəli pinləri naqillə birləşdir. Bu nöqtədən GND-yə C = 10 µF elektrolitik kondensator qoş; qısa (mənfi) ayağı GND tərəfinə gəlməlidir.
- 5 nömrəli CONT pinindən GND-yə 10 nF (üzərində 103 yazılır) kondensator tax.
- 3 nömrəli çıxışdan 470 Ω rezistor üzərindən birinci LED-in anoduna get, katodunu GND-yə qoş; bu LED çıxış HIGH olanda yanır. İkinci LED-in anodunu 470 Ω ilə +9 V-a, katodunu çıxışa qoş; bu LED çıxış LOW olanda yanır.
- Batareyanı qoş: iki LED təxminən 0,54 san və 0,47 san aralıqlarla növbə ilə yanmalıdır. LED-lər heç yanmırsa, ilk iş 4 nömrəli pinin VCC-də olduğunu yoxla.
9 V-da NE555-in HIGH çıxışı təxminən 7,5 V olduğu üçün birinci LED-dən təxminən 12 mA, ikinci LED-dən təxminən 15 mA cərəyan keçir. Dövrəni 5 V ilə işlədəcəksənsə, rezistorları 220–330 Ω-a endir; LED rezistoru hesabı üçün LED rezistoru hesablayıcısından, LED-in özü üçün LED nədir? yazısından istifadə edə bilərsən. Tezlik qida gərginliyindən asılı olmadığı üçün eyni R1, R2 və C dəyərləri 5 V-da da saniyədə bir yanıb-sönmə verir.
555 tezlik və müddət düsturları
Kondensator R rezistoru üzərindən dolanda gərginliyi eksponensial əyri ilə yüksəlir; τ = R·C zaman sabitidir və təfərrüatını Kondensator nədir? yazısında tapa bilərsən. Kondensatorun 1/3 VCC-dən 2/3 VCC-yə qalxması tam ln 2 · R · C ≈ 0,693 · R · C çəkir, çünki hədəfə qalan fərq bu müddətdə yarıya enir. Dolma R1 + R2, boşalma yalnız R2 üzərindən olduğu üçün HIGH və LOW müddətləri fərqlidir. İki müddət toplanıb tərsi alınanda 1 / 0,693 ≈ 1,44 əmsalı ortaya çıxır və məşhur düstur alınır: f = 1,44 / ((R1 + 2·R2) · C).
| Kəmiyyət | Düstur | Nümunə: R1 = 10 kΩ, R2 = 68 kΩ, C = 10 µF |
|---|---|---|
| HIGH müddəti (tH) | 0,693 · (R1 + R2) · C | 0,54 san |
| LOW müddəti (tL) | 0,693 · R2 · C | 0,47 san |
| Periyod (T) | 0,693 · (R1 + 2·R2) · C | 1,01 san |
| Tezlik (f) | 1,44 / ((R1 + 2·R2) · C) | 0,99 Hz |
| Duty cycle | (R1 + R2) / (R1 + 2·R2) | 53,4% |
| Monostable impuls müddəti (t) | 1,1 · R · C | R = 100 kΩ, C = 10 µF üçün 1,1 san |

Dəyər seçəndə bir neçə həddi bil. R1 ən azı 1 kΩ olmalıdır; əks halda boşaltma tranzistoru açılanda VCC-ni demək olar ki, birbaşa GND-yə qoşur. Texas Instruments-in datasheet-inə görə hədd girişinin çəkdiyi kiçik cərəyana görə R1 + R2 cəmi 5 V-da təxminən 3,4 MΩ-u, 15 V-da 10 MΩ-u keçməməlidir; praktikada 1 kΩ ilə 1 MΩ arasında qalmaq ən təhlükəsizdir. Kondensatorda 1 nF-dan aşağı düşmə, çünki breadboard-un və naqillərin öz tutumu hesabı pozur. NE555-i 100 kHz-dən aşağıda istifadə et; daha sürətli siqnal üçün CMOS versiya seç. Kondensator üzərindəki rəqəmləri açmaq üçün kondensator kodu, dolma əyrisini görmək üçün RC zaman sabiti alətindən istifadə edə bilərsən.
| R1 | R2 | C | Tezlik | Duty | İstifadə |
|---|---|---|---|---|---|
| 10 kΩ | 100 kΩ | 10 µF | 0,69 Hz | 52% | Yavaş xəbərdarlıq işığı |
| 10 kΩ | 68 kΩ | 10 µF | 0,99 Hz | 53% | Saniyədə bir yanan LED flaşör |
| 4,7 kΩ | 47 kΩ | 1 µF | 14,6 Hz | 52% | Sürətli çaxan işıq effekti |
| 1 kΩ | 10 kΩ | 100 nF | 686 Hz | 52% | Buzzer tonu |
| 1 kΩ | 6,8 kΩ | 100 nF | 986 Hz | 53% | 1 kHz ətrafında test siqnalı |
| 1 kΩ | 10 kΩ | 10 nF | 6,86 kHz | 52% | Yüksək ton, PWM |
| 1 kΩ | 18 kΩ | 1 nF | 38,9 kHz | 51% | IR pult daşıyıcısı (trimpotla 38 kHz-ə tənzimlə) |
Doldurma əmsalının tənzimi: 50%-dən aşağı enmək
Əsas astable dövrədə kondensator R1 + R2 üzərindən dolub yalnız R2 üzərindən boşaldığı üçün HIGH müddəti həmişə LOW müddətindən uzundur, yəni doldurma əmsalı (duty cycle) 50%-dən aşağı enə bilmir; R2-ni R1-ə nisbətən çox böyük seçsən, 50%-ə yaxınlaşarsan, amma altına keçə bilməzsən. Həll R2-yə paralel 1N4148 diod əlavə etməkdir: anodu 7-ci pinə, katodu 6-cı pinə baxacaq şəkildə. Dolma zamanı cərəyan diodun üzərindən keçib R2-ni yan keçir; boşalmada diod əks istiqamətdə qalır və cərəyan R2 üzərindən axır. Beləliklə, tH ≈ 0,693 · R1 · C və tL ≈ 0,693 · R2 · C olur, doldurma əmsalı da R1 / (R1 + R2) dəyərinə enir. Məsələn, R1 = 10 kΩ, R2 = 47 kΩ və C = 10 µF ilə LED 69 ms yanır, 326 ms sönür: 17,5% doldurma əmsalı ilə qısa və diqqətçəkən flaş. Diodun təxminən 0,6 V-luq gərginlik düşməsi, xüsusilə 5 V-da HIGH müddətini hesablanandan bir az uzadır. Diodların ümumi davranışı üçün Diod nədir? yazısına bax.
Tezliyi sabit saxlayıb yalnız doldurma əmsalını tənzimləmək istəsən, potensiometr və iki diod istifadə et. Potensiometrin orta ucunu 7-ci pinə qoş; bir ucunu diodla (anod potda) kondensatora, o biri ucunu əks istiqamətli ikinci diodla (katod potda) yenə kondensatora qoş. R1 = 1 kΩ, 100 kΩ-luq pot və C = 10 nF ilə tezlik təxminən 1,4 kHz-də sabit qalır, doldurma əmsalı isə təxminən 1% ilə 99% arasında dəyişir, çünki pot fırlandıqca dolma və boşalma rezistorlarının cəmi həmişə eyni qalır. Çıxışa MOSFET qoşaraq DC mühərrikin sürətini və ya 12 V LED lentin parlaqlığını tənzimləməyin klassik yolu budur; təfərrüatlar PWM nədir? və Arduino ilə MOSFET istifadəsi yazılarındadır.
Monostable qoşulma: tək impuls və gecikməli lampa
Monostable qoşulmada 6 (THRES) və 7 (DISCH) pinləri birləşdirilir; bu nöqtədən VCC-yə R rezistoru, GND-yə C kondensatoru qoşulur. TRIG (2) pini pull-up rezistorla HIGH saxlanılır. Gözləmədə çıxış LOW-dur və boşaltma tranzistoru kondensatoru boş saxlayır. TRIG-ə qısa LOW impulsu gələndə çıxış HIGH olur, boşaltma bağlanır və kondensator R üzərindən dolmağa başlayır. Gərginliyi 2/3 VCC-yə çatanda çıxış LOW-a qayıdır və kondensator dərhal boşaldılır. Bu dəfə dolma sıfırdan 2/3 VCC-yə qədər davam etdiyi üçün müddət ln 3 · R · C ≈ 1,1 · R · C olur və yenə qida gərginliyindən asılı deyil.
- 8 və 4 nömrəli pinləri +5 V-a, 1 nömrəli pini GND-yə qoş; 8 ilə 1 arasına 100 nF, 5 ilə GND arasına 10 nF kondensator tax.
- 6 və 7 nömrəli pinləri birləşdir. Bu nöqtədən +5 V-a R = 470 kΩ, GND-yə C = 100 µF elektrolitik kondensator (mənfi ayaq GND-də) qoş.
- 2 nömrəli TRIG pinini 10 kΩ ilə +5 V-a çək və 2 ilə GND arasına düymə qoş. Düymə qoşulmasının təfərrüatları üçün Arduino-ya düymə necə qoşulur? yazısına bax.
- Test üçün əvvəlcə 3 nömrəli çıxışa 330 Ω rezistor üzərindən LED qoş.
- Düyməyə qısa bas: LED təxminən 1,1 × 470 kΩ × 100 µF ≈ 52 saniyə yanıq qalıb sönür. Elektrolitik kondensatorun ±20% tolerantlığına görə 42–62 saniyə arası nəticə normaldır.
- Real lampa üçün LED əvəzinə rele sür: çıxışdan 1 kΩ ilə BC547 tranzistorunun bazasına get, emitterini GND-yə, kollektorunu rele sarğısının bir ucuna qoş; sarğının o biri ucu +5 V-a gedir. Sarğıya əks paralel 1N4007 diod (katodu +5 V tərəfində) qoymağı unutma; tranzistorun vəzifəsi üçün Tranzistor nədir? yazısına bax.
| R | C | Müddət (1,1 · R · C) | İstifadə |
|---|---|---|---|
| 10 kΩ | 1 µF | 11 ms | Düymə sıçrayışını aradan qaldırmaq, qısa impulsu uzatmaq |
| 100 kΩ | 10 µF | 1,1 san | Qısa bip, qapı zəngi |
| 220 kΩ | 47 µF | 11,4 san | Qısamüddətli işıqlandırma |
| 470 kΩ | 100 µF | 52 s | Pilləkən avtomatı, gecikməli lampa |
| 10 kΩ + 1 MΩ pot | 100 µF | 1,1–111 san | Müddəti tənzimlənən taymer |
Müddəti yarıda kəsmək üçün 4 nömrəli RESET pininə ikinci düymə əlavə edə bilərsən: pini 10 kΩ ilə VCC-yə çək və düyməni RESET ilə GND arasına qoş; basıldığı an çıxış LOW olur və kondensator boşaldılır. Monostable dövrə enerji ilk veriləndə bəzən öz-özünə bir dəfə tətiklənir. Bunun qarşısını almaq üçün RESET pinini 10 kΩ ilə VCC-yə, 10 µF ilə GND-yə qoşa bilərsən: açılışda bu kondensator dolana qədər keçən qısa müddətdə mikrosxem sıfırda saxlanılır və qida oturduqdan sonra normal işləməyə başlayır.
555 ilə Arduino birlikdə necə istifadə olunur?
555 ilə Arduino rəqib deyil, yaxşı komandadır. Sadə flaşörü Arduino-da millis() ilə də edə bilərsən; amma 555 kodsuz, 16 V-a qədər qidayla və 200 mA çıxış cərəyanı ilə işləyir və Arduino donsa belə vəzifəsini davam etdirir. Buna görə 555 adətən üç rolda Arduino-nun yanına əlavə olunur: Arduino-nun ölçdüyü siqnal mənbəyi, Arduino-nun tətiklədiyi aparat taymeri (kondensator ölçən, impuls uzadıcı) və Arduino-nun RESET pini üzərindən açıb-bağladığı osilyator (siren və ya buzzer tonu). Son halda 555-in 4 nömrəli pinini Arduino çıxışına qoşmaq kifayətdir: pin HIGH olanda osilyator işləyir, LOW olanda susur.
| 555 pini | Arduino Uno | ESP32 | Raspberry Pi Pico |
|---|---|---|---|
| 8 VCC | 5V | 3V3 (yalnız CMOS 555) | 3V3(OUT) (CMOS 555) və ya VBUS (NE555) |
| 1 GND | GND | GND | GND |
| 3 OUT | D2 | GPIO 27 | GP15 (NE555-də 10 kΩ + 20 kΩ bölücü ilə) |
| 2 TRIG (tətikləmə nümunəsi) | D7 | GPIO 26 | GP14 (yalnız 3V3 ilə qidalanan CMOS 555) |
| 4 RESET | 5V və ya rəqəmsal pin | 3V3 | 3V3(OUT) |
İlk nümunədə Arduino flaşör dövrəsinin tezliyini və doldurma əmsalını ölçüb düsturla hesablanan dəyərlə müqayisə edir. Dövrə yuxarıdakı astable dövrənin eynisidir (R1 = 10 kΩ, R2 = 68 kΩ, C = 10 µF), yalnız 9 V əvəzinə Arduino-nun 5V pinindən qidalanır və 3 nömrəli çıxış D2-yə qoşulur. pulseIn() funksiyası pinin HIGH və ya LOW qaldığı müddəti mikrosaniyə ilə qaytarır.
1// 555 flaşörünün frekansını ve duty cycle'ını ölçer / Measures the frequency and duty cycle of a 555 flasher
2const int SIGNAL_PIN = 2; // 555 çıkışı (pin 3) / 555 output (pin 3)
3const float R1_OHM = 10000.0; // R1 = 10 kΩ
4const float R2_OHM = 68000.0; // R2 = 68 kΩ
5const float C_FARAD = 10e-6; // C = 10 µF
6const unsigned long TIMEOUT_US = 3000000UL; // 3 s: ~1 Hz sinyal için / for a ~1 Hz signal
7
8void setup() {
9 Serial.begin(9600);
10 pinMode(SIGNAL_PIN, INPUT);
11
12 // Formüllerle hesaplanan değerler / Values from the formulas
13 float fCalc = 1.44 / ((R1_OHM + 2 * R2_OHM) * C_FARAD);
14 float dutyCalc = 100.0 * (R1_OHM + R2_OHM) / (R1_OHM + 2 * R2_OHM);
15 Serial.print(F("Hesaplanan / Calculated: f = "));
16 Serial.print(fCalc, 3);
17 Serial.print(F(" Hz, duty = "));
18 Serial.print(dutyCalc, 1);
19 Serial.println(F(" %"));
20}
21
22void loop() {
23 unsigned long highUs = pulseIn(SIGNAL_PIN, HIGH, TIMEOUT_US); // HIGH süresi / HIGH time
24 unsigned long lowUs = pulseIn(SIGNAL_PIN, LOW, TIMEOUT_US); // LOW süresi / LOW time
25
26 if (highUs == 0 || lowUs == 0) { // zaman aşımı / timeout
27 Serial.println(F("Sinyal yok / No signal"));
28 return;
29 }
30
31 unsigned long periodUs = highUs + lowUs;
32 float f = 1000000.0 / periodUs; // f = 1 / T
33 float duty = 100.0 * highUs / periodUs; // duty = tH / T
34
35 Serial.print(F("Olculen / Measured: f = "));
36 Serial.print(f, 3);
37 Serial.print(F(" Hz, duty = "));
38 Serial.print(duty, 1);
39 Serial.print(F(" %, tH = "));
40 Serial.print(highUs / 1000);
41 Serial.print(F(" ms, tL = "));
42 Serial.print(lowUs / 1000);
43 Serial.println(F(" ms"));
44}pulseIn() susmaya görə ən çox 1 saniyə gözləyir; 1 Hz ətrafındakı siqnalda əvvəlcə mövcud impulsun bitməsini, sonra yenisinin başlamasını gözlədiyi üçün zaman aşımını 3 saniyəyə qaldırdıq. Serial Monitor-da ölçülən tezliyin hesablanandan 5–20% fərqli çıxması normaldır; fərqin böyük hissəsi elektrolitik kondensatorun tolerantlığından gəlir. Bu fərq kondensatorun real dəyərini tapmağın da yoludur: ölçülən tezliyi f = 1,44 / ((R1 + 2·R2) · C) düsturunda yerinə qoyub C-ni həll edə bilərsən. Daha sürətli siqnallarda pulseIn() əvəzinə kənarları kəsmə (interrupt) ilə saymaq daha dəqiq nəticə verir.
Arduino ilə 555-i tətikləmək: kondensator ölçən
Monostable rejimdə impuls müddəti t = 1,1 · R · C olduğuna görə, R-i bilib t-ni ölçsən, C = t / (1,1 · R) ilə kondensatorun dəyərini tapırsan. Dövrə belədir: 6 və 7 nömrəli pinlər birləşik, bu nöqtədən 5 V-a 100 kΩ, GND-yə ölçüləcək kondensator; 4 və 8 nömrəli pinlər 5 V-da, 5 nömrəli pin 10 nF ilə GND-də. 2 nömrəli TRIG pini 10 kΩ ilə 5 V-a çəkilir və D7-yə, 3 nömrəli çıxış D2-yə qoşulur. Arduino D7-dən 10 µs-lik LOW impulsu göndərir və çıxışın HIGH qaldığı müddəti micros() ilə ölçür.
1// 555 monostable ile kondansatör ölçer / Capacitance meter with a 555 monostable
2const int TRIG_PIN = 7; // 555 pin 2 (TRIG)
3const int OUT_PIN = 2; // 555 pin 3 (OUT)
4const float R_OHM = 100000.0; // 6-7 ile 5V arasındaki direnç / resistor between pins 6-7 and 5V
5const float CAL = 1.0; // kalibrasyon: gerçek / ölçülen / calibration: real / measured
6const unsigned long TIMEOUT_US = 6000000UL; // 6 s: ~47 µF'a kadar / up to ~47 µF
7
8void setup() {
9 Serial.begin(9600);
10 pinMode(OUT_PIN, INPUT);
11 pinMode(TRIG_PIN, OUTPUT);
12 digitalWrite(TRIG_PIN, HIGH); // TRIG beklemede HIGH / TRIG idles HIGH
13}
14
15void loop() {
16 while (digitalRead(OUT_PIN) == HIGH) {} // önceki darbenin bitmesini bekle / wait for any previous pulse to end
17
18 digitalWrite(TRIG_PIN, LOW); // 10 µs'lik LOW darbesiyle tetikle / trigger with a 10 µs LOW pulse
19 delayMicroseconds(10);
20 digitalWrite(TRIG_PIN, HIGH);
21
22 unsigned long t0 = micros();
23 while (digitalRead(OUT_PIN) == LOW) { // çıkışın HIGH olmasını bekle / wait for OUT to go HIGH
24 if (micros() - t0 > 1000) {
25 Serial.println(F("555 yanit vermiyor / 555 not responding"));
26 delay(1000);
27 return;
28 }
29 }
30
31 t0 = micros();
32 while (digitalRead(OUT_PIN) == HIGH) { // darbe süresini ölç / time the pulse
33 if (micros() - t0 > TIMEOUT_US) {
34 Serial.println(F("Kondansator cok buyuk / Capacitor too large"));
35 delay(1000);
36 return;
37 }
38 }
39 unsigned long widthUs = micros() - t0;
40
41 // t = 1,1 · R · C -> C = t / (1,1 · R)
42 float capNf = CAL * (widthUs * 1e-6) / (1.1 * R_OHM) * 1e9;
43
44 Serial.print(F("t = "));
45 Serial.print(widthUs);
46 Serial.print(F(" us, C = "));
47 if (capNf >= 1000.0) {
48 Serial.print(capNf / 1000.0, 2);
49 Serial.println(F(" uF"));
50 } else {
51 Serial.print(capNf, 1);
52 Serial.println(F(" nF"));
53 }
54 delay(1000);
55}Burada pulseIn() əvəzinə micros() ilə əllə ölçdük, çünki tətikləmədən dərhal sonra çıxış artıq HIGH olur və pulseIn() bu impulsu "əvvəlki impuls" sayıb atlayır. Uno-da micros() 4 µs həlledicilikdədir; 100 kΩ ilə 1 nF-lıq kondensator 110 µs-lik impuls verdiyi üçün ölçmə aralığı təxminən 1 nF ilə 47 µF arasındadır. Məlum kondensatoru ölçüb real dəyərin ölçülən dəyərə nisbətini CAL əmsalına yazmaqla cihazını kalibrləyə bilərsən. Elektrolitik kondensatoru taxmazdan əvvəl ayaqlarını qısa qapayıb boşalt və artı ayağını 6–7 nömrəli pinlərin tərəfinə qoş.
ESP32 və Raspberry Pi Pico ilə 555
ESP32 və Raspberry Pi Pico 3,3 V ilə işləyir və pinləri 5 V-a davamlı deyil. Klassik NE555 isə ən azı 4,5 V istəyir, yəni 3,3 V-dan qidalana bilmir. Ən təmiz həll TLC555, LMC555 və ya ICM7555 kimi CMOS 555 istifadə etməkdir: eyni pin düzülüşünə malikdir, 3V3 pinindən qidalanır və çıxışı 0 ilə 3,3 V arasında gedib-gəldiyi üçün birbaşa GPIO-ya qoşulur. Əlində yalnız NE555 varsa, onu 5 V-dan qidalandır və çıxışını 10 kΩ (ardıcıl) və 20 kΩ (GND-yə) rezistorlarla böl. NE555-in HIGH səviyyəsi 3,5 V ətrafında olduğundan bölücü çıxışı təxminən 2,3 V-a enir: bu, Pico-nun 2 V-luq həddi üçün kifayətdir, amma ESP32-nin təxminən 2,5 V-luq həddi üçün sərhəddə qalır. Buna görə ESP32-də CMOS 555 üstün tut.
ESP32 nümunəsində CMOS 555, R1 = 1 kΩ, R2 = 6,8 kΩ və C = 100 nF ilə təxminən 986 Hz-lik siqnal yaradır; bu, flaşör dövrəsi ilə eyni nisbətlərə malikdir, amma min dəfə daha sürətlidir. ESP32 hər yüksələn kənarda kəsmə funksiyası işlədir və bir saniyədə neçə kənar saydığını yazır; bu rəqəm birbaşa tezliyin Hz ilə dəyəridir. Doldurma əmsalı isə pulseIn() ilə ölçülən tək HIGH müddətindən hesablanır.
1// ESP32 + CMOS 555 (TLC555) frekans ve duty ölçer / ESP32 + CMOS 555 (TLC555) frequency and duty meter
2const int SIGNAL_PIN = 27; // 555 çıkışı (pin 3) / 555 output (pin 3)
3
4volatile uint32_t edgeCount = 0;
5portMUX_TYPE mux = portMUX_INITIALIZER_UNLOCKED;
6
7void IRAM_ATTR onRise() {
8 portENTER_CRITICAL_ISR(&mux);
9 edgeCount++; // her yükselen kenarı say / count every rising edge
10 portEXIT_CRITICAL_ISR(&mux);
11}
12
13void setup() {
14 Serial.begin(115200);
15 pinMode(SIGNAL_PIN, INPUT);
16 attachInterrupt(digitalPinToInterrupt(SIGNAL_PIN), onRise, RISING);
17}
18
19void loop() {
20 static uint32_t lastMs = millis();
21 if (millis() - lastMs < 1000) return; // 1 saniyelik ölçüm penceresi / 1-second gate
22 lastMs += 1000;
23
24 portENTER_CRITICAL(&mux);
25 uint32_t edges = edgeCount; // sayacı oku ve sıfırla / read and reset the counter
26 edgeCount = 0;
27 portEXIT_CRITICAL(&mux);
28
29 unsigned long highUs = pulseIn(SIGNAL_PIN, HIGH, 100000UL); // tek bir HIGH süresi / one HIGH time
30 float duty = highUs * (float)edges / 10000.0; // duty % = tH(µs) · f(Hz) / 10000
31
32 Serial.printf("f = %u Hz, tH = %lu us, duty = %.1f %%\n", (unsigned)edges, highUs, duty);
33}Pico-da MicroPython-un machine.time_pulse_us() funksiyası Arduino-dakı pulseIn()-in qarşılığıdır, amma mühüm bir fərqi var: pin artıq istənilən səviyyədədirsə, ölçməyə dərhal başlayır. Buna görə ilk ölçmə yarım impulsu atlayıb siqnalın kənarına sinxronlaşmaq üçün istifadə olunur; ardınca gələn LOW və HIGH ölçmələri tam impulslardır. Nümunə saniyədə bir yanıb-sönən flaşör dövrəsini ölçür və hər ölçmədə daxili LED-in vəziyyətini dəyişir.
1# Pico ile 555 flaşörünü ölçmek / Measuring a 555 flasher with the Pico
2from machine import Pin, time_pulse_us
3import time
4
5sig = Pin(15, Pin.IN) # 555 çıkışı: CMOS 555 doğrudan, NE555 bölücüyle / 555 output: CMOS 555 direct, NE555 via a divider
6led = Pin(25, Pin.OUT) # dahili LED (Pico W'de Pin("LED")) / onboard LED (Pin("LED") on a Pico W)
7TIMEOUT = 2_000_000 # 2 s zaman aşımı / 2 s timeout
8
9while True:
10 # İlk ölçüm yarım darbeyi atlar ve kenara senkronlar / The first call skips a partial pulse and syncs to an edge
11 if time_pulse_us(sig, 1, TIMEOUT) < 0:
12 print("Sinyal yok / No signal")
13 continue
14 low_us = time_pulse_us(sig, 0, TIMEOUT) # tam LOW süresi / full LOW time
15 high_us = time_pulse_us(sig, 1, TIMEOUT) # tam HIGH süresi / full HIGH time
16 if low_us < 0 or high_us < 0:
17 continue
18 period = low_us + high_us
19 print("f = {:.3f} Hz, duty = {:.1f} %, tH = {} ms, tL = {} ms".format(
20 1_000_000 / period, 100 * high_us / period, high_us // 1000, low_us // 1000))
21 led.toggle() # her ölçümde LED'i değiştir / toggle the LED on every reading
22 time.sleep_ms(200)555 mikrosxemi ilə layihə ideyaları
- Polis çıraqı: Biri çıxışdan GND-yə, digəri VCC-dən çıxışa qoşulmuş qırmızı və mavi LED-ləri növbə ilə yandır; 4,7 kΩ, 47 kΩ və 1 µF ilə sürətli çaxan işıq effekti alırsan.
- İki tonlu siren: Yavaş işləyən birinci 555-in çıxışını rezistorla ikinci 555-in 5 nömrəli CONT pininə ver; hədlər dəyişdikcə ikinci mikrosxemin tonu enir və qalxır. Səs üçün passiv buzzer və ya kiçik dinamik istifadə et.
- Pilləkən avtomatı: Monostable 555, rele və düymələrlə lampanı bir dəqiqə yanıq saxlayan, müxtəlif mərtəbələrdəki düymələrin paralel qoşulduğu taymer qur.
- Kondensator ölçən: Bu yazıdakı Arduino kodu ilə üzərindəki yazısı silinmiş kondensatorları ölç və nəticəni I2C LCD ekranda göstər.
- IR ötürücü: 38 kHz-ə tənzimlənmiş astable 555 ilə IR LED-i sür və siqnalı IR qəbuledici ilə aşkar et; sadə şüa kəsilmə siqnalizasiyası alırsan. TSOP və ya VS1838B kimi pult qəbulediciləri fasiləsiz daşıyıcını bir müddətdən sonra küy sayıb sıxışdıra bildiyi üçün bu 555-i ikinci, yavaş 555 ilə RESET pinindən açıb-bağlayaraq impulslu yayım et.
- Mühərrik sürət idarəsi: Potensiometrli sabit tezlikli PWM dövrəsini MOSFET-ə qoşaraq 12 V DC mühərrikin və ya LED lentin gücünü tənzimlə.
- İtmiş impuls detektoru: Zamanlama kondensatoruna paralel, bazası TRIG pininə qoşulmuş PNP tranzistor (məs., BC557) əlavə et; Arduino-nun müntəzəm aralıqlarla göndərdiyi hər LOW impulsu həm 555-i tətikləyir, həm də kondensatoru boşaldıb müddəti yenidən başladır. Arduino donub impulslar kəsilərsə, müddət bitir və 555 həyəcan siqnalı verir və ya sistemi yenidən başladır.
Tez-tez edilən xətalar və həlləri
| Əlamət | Mümkün səbəb | Həll |
|---|---|---|
| LED yanıb-sönmür, daim yanıq və ya sönük qalır | RESET (4) boşda və ya GND-dədir; astable-da 2 ilə 6 birləşdirilməyib | RESET-i VCC-yə qoş, 2 ilə 6-nı naqillə birləşdir |
| Tezlik hesablanandan çox fərqlidir | Elektrolitik kondensatorun ±20% tolerantlığı, səhv oxunan dəyər (µF əvəzinə nF), çox kiçik C | Kondensatoru ölç, kodunu yoxla, dəqiq işlərdə film kondensator istifadə et |
| Dövrə qeyri-sabit işləyir və ya özünü tətikləyir | Qida dekuplajı yoxdur, CONT və ya TRIG pini boşdadır | 8–1 arasına 100 nF + 10 µF, 5 nömrəli pinə 10 nF, TRIG-ə 10 kΩ pull-up |
| Mikrosxem qızır | Çıxış rezistorsuz LED-ə və ya GND-yə qısa qapanıb; R1 çox kiçikdir | LED-ə ardıcıl rezistor qoy, R1-i ən azı 1 kΩ et |
| Monostable müddət bitmir | Düymə basılı qalır və ya TRIG LOW-da ilişib | Düyməyə qısa bas və ya Arduino-dan qısa LOW impulsu göndər |
| Rele buraxanda mikrosxem sıfırlanır və ya sıradan çıxır | Sarğının əks gərginliyini söndürən diod yoxdur | Rele sarğısına əks paralel 1N4007 qoş |
| Arduino səhv oxuyur və ya pin xarab olub | 555 9–12 V ilə qidalanır | 555-i 5 V-dan qidalandır və ya çıxışı gərginlik bölücü ilə aşağı sal |
| Doldurma əmsalı 50%-dən aşağı enmir | Əsas astable dövrənin təbii həddidir | R2-yə paralel 1N4148 diod əlavə et |
555 mikrosxemi elektronikanın zamanla bağlı əsas ideyalarını (RC dolması, hədd, komparator, flip-flop) tək ucuz mikrosxemdə göstərdiyi üçün öyrənmək üçün ən uyğun hissələrdən biridir. Əvvəlcə saniyədə bir yanıb-sönən flaşörü qur, sonra dəyərləri dəyişərək buzzer tonuna keç, daha sonra monostable gecikməli lampanı və Arduino ilə kondensator ölçəni yoxla. BlueGrays tətbiqində polis çıraqı, pilləkən işıqlandırması və buzzer layihələrini dövrə sxemləri və kodlarla addım-addım tapa, 555 ilə qurduğun dövrələrin Arduino və Pico qarşılıqlarını yanaşı yoxlaya bilərsən.
Tez-tez verilən suallar
555 mikrosxemi nəyə lazımdır?
555 bir rezistor və bir kondensatorla vaxt tənzimləyən ümumi təyinatlı taymer mikrosxemidir. Astable rejimdə fasiləsiz düzbucaqlı dalğa yaradaraq LED flaşör, buzzer tonu və ya saat siqnalı; monostable rejimdə tətiklənəndə müəyyən müddət açıq qalan çıxış yaradaraq gecikməli lampa və ya taymer düzəldir. İşləməsi üçün mikrokontrollerə və koda ehtiyac yoxdur.
555 mikrosxemi neçə voltla işləyir?
Klassik NE555 4,5–16 V arasında işləyir (SE555 18 V-a qədər); 5, 9 və 12 V ən geniş yayılmış qidalardır. 3,3 V kimi aşağı gərginliklər üçün TLC555 (2–15 V), ICM7555 və ya 1,5 V-dan başlayan LMC555 kimi CMOS versiyalar istifadə olunur. Qida sabit qaldığı müddətcə tezlik və müddət gərginlikdən asılı deyil.
555 ilə 1 Hz flaşör üçün hansı dəyərlər istifadə olunur?
R1 = 10 kΩ, R2 = 68 kΩ və C = 10 µF ilə f = 1,44 / ((10 kΩ + 2 · 68 kΩ) · 10 µF) ≈ 0,99 Hz alınır; LED təxminən 0,54 san yanır, 0,47 san sönür. Elektrolitik kondensatorun ±20% tolerantlığına görə real dəyər bir az fərqli çıxır. Dəqiq tənzimləmə üçün R2 əvəzinə trimpot istifadə edə bilərsən.
555-də doldurma əmsalı 50%-dən aşağı necə salınır?
Əsas astable dövrədə kondensator R1 + R2 üzərindən dolub yalnız R2 üzərindən boşaldığı üçün HIGH müddəti həmişə LOW müddətindən uzundur. R2-yə paralel, anodu 7-ci pinə baxan 1N4148 diod əlavə etsən, dolma yalnız R1 üzərindən olur. Onda tH ≈ 0,693 · R1 · C və tL ≈ 0,693 · R2 · C olur; R1-i R2-dən kiçik seçməklə 50%-dən aşağı enirsən.
NE555 ilə TLC555 arasındakı fərq nədir?
NE555 bipolyar tranzistorlarla hazırlanır, ən azı 4,5 V istəyir, çıxışdan 200 mA-ə qədər cərəyan verə bilir, amma boş rejimdə 2–6 mA çəkir və 100 kHz-dən yüksəkdə çətinlik çəkir. TLC555 CMOS versiyadır: 2 V-da işləyir, təxminən 0,2 mA çəkir, 2 MHz-ə qədər çıxa bilir və çıxışı qida gərginliyinə qədər yüksəlir; əvəzində çıxışdan yalnız 10 mA ətrafında cərəyan verə bilir. İkisinin pin düzülüşü eynidir.
555-in 4 və 5 nömrəli pinləri boş qoyula bilərmi?
4 nömrəli RESET pini boş qoyulmamalıdır; istifadə etmirsənsə, birbaşa VCC-yə qoş, əks halda müdaxilə ilə mikrosxem təsadüfi sıfırlana bilər. 5 nömrəli CONT pini texniki olaraq boş qala bilər, amma küyün hədləri yerindən oynatmaması üçün 10 nF-lıq kondensatorla GND-yə qoşmaq yaxşı vərdişdir. Bu pinə xaricdən gərginlik tətbiq etsən, hədlər, deməli tezlik dəyişir.
Bu yazıdan sonra edə biləcəyin layihələr
Bütün layihələrə bax
Polis çaxarı
Polis maşınının çaxarı kimi: qırmızı LED üç dəfə sürətlə yanıb-sönür, ardınca göy LED üç dəfə çaxır və bu ardıcıllıq dayanmadan davam edir. Arduino-ya iki LED və iki rezistor qoşmağın kifayətdir.

Buzzer istifadəsi
Qapı zəngi ya da həyəcan siqnalı necə səslənir, heç maraqlanmısan? Arduino kiçik buzzer-i qısa fasilələrlə səsləndirir: bip, sus, bip, sus.

Buzzer ilə tezlik tənzimi
Dörd düymə ilə buzzer-dən çıxan səsi idarə edirsən: biri səsi başladır, biri susdurur, digər ikisi səsi incəldir və qalınlaşdırır.

Raspberry Pi Pico polis mayakı effekti (qırmızı + göy strobe)
Polis maşınının mayak işığını Raspberry Pi Pico ilə ən sadə şəkildə simulyasiya edirik! Qırmızı və göy LED növbə ilə yanır (flip-flop): qırmızı yananda göy sönür, 0,3 saniyə sonra yerlərini dəyişirlər və bu sonsuza qədər davam edir. Kod tək while True dövründə iki addımı birbaşa yazır; sürət WAIT_MS sabiti ilə tənzimlənir.

Ağıllı pilləkən və koridor işıqlandırması
Pilləkənə və ya koridora addım atanda işıqlar sənin getdiyin istiqamətdə, pillə-pillə yanır.

220V lampanı düymə (Push) ilə yandırma
Düyməyə bastığın müddətdə 220 voltluq real lampa yanır, buraxdığın anda sönür. Arduino-nun kiçik siqnalı lampanı birbaşa yandıra bilməz; araya rele adlanan elektrik açarı girir və lampanın dövrəsini…

ESP32 polis mayakı effekti
Qırmızı və göy LED qruplarını sürətlə yanıb-söndürərək polis maşını mayakı simulyasiyası. 2-şər LED qrupu ilə effekt daha dramatik olur. Sürətli toggle nümunəsi və qrup idarəsinin nümunəsi.
Digər yazılar
BlueGrays tətbiqi
Bu dövrəni telefonunda addım-addım qur
Dövrə sxemi, kod və hissə siyahısı bir ekranda. 500-dən çox Arduino, ESP32 və Pico layihəsi səni gözləyir.
Telefonunla skan et
Kameranı koda tut; telefonunun tətbiq mağazası açılır.
ya da mağazada aç

