Kondensator nədir? Növləri, 104 kodu və RC zaman sabiti
Kondensator nədir, nəyə lazımdır? pF, nF, µF vahidləri, keramik və elektrolitik fərqi, 104 kodu, τ = R·C, 100 nF dekuplaj və Arduino ilə şarj əyrisi təcrübəsi.
Kondensator (kapasitor) elektrik yükünü bir-birinə toxunmayan iki keçirici lövhə arasında saxlayan və lazım olanda çox sürətlə geri verən əsas dövrə elementidir. Onu kiçik, amma çox sürətli enerji anbarı kimi təsəvvür edə bilərsən: gərginlik düşəndə dövrəyə yük verir, ani dalğalanmaları udur, sabit cərəyanı (DC) dolandan sonra saxlayır, amma dəyişən cərəyanı (AC) və küyü buraxır. Arduino Uno-nun üzərində belə çoxlu kondensator var; onlar qida xəttini sakitləşdirmək, düymələrin titrəməsinin qarşısını almaq, zamanlama etmək və PWM siqnalını hamar gərginliyə çevirmək üçün istifadə olunur.
Bu bələdçidə kondensatorun necə işlədiyini, pF, nF və µF vahidlərini, keramik, elektrolitik və tantal növləri arasındakı fərqi, qütb və gərginlik göstəricisini oxumağı, üzərindəki 104 kimi kodların nə demək olduğunu, RC zaman sabitini (τ = R·C) və ardıcıl-paralel qoşulmanı öyrənəcəksən. Sonda Arduino, ESP32 və Raspberry Pi Pico ilə kondensatorun şarj əyrisini çəkən və tutumunu ölçən bir təcrübə edəcəyik.

Kondensator nədir, necə işləyir?
Hər kondensatorun içində aralarında dielektrik adlanan izolyasiya qatı olan iki keçirici səth var. Uclarına gərginlik tətbiq edəndə bir lövhədə elektronlar toplanır, digərindən isə elektronlar çəkilir; lövhələr arasında elektrik sahəsi yaranır və enerji bu sahədə saxlanır. Toplanan yük Q = C · V düsturu ilə tapılır: C tutum (farad), V gərginlikdir (volt). Saxlanan enerji isə E = ½ · C · V² qədərdir; məsələn, 16 V-a qədər dolmuş 1000 µF-lıq kondensator 0,128 coul saxlayır. Cərəyan ilə gərginlik arasındakı əlaqə I = C · ΔV/Δt şəklindədir: kondensator gərginliyinin qəfil dəyişməsinə müqavimət göstərir və buna görə də dalğalanmaları yumşaldır.
Kondensatoru su çəninə bənzətmək olar: boş olanda sürətlə dolur, dolduqca axın yavaşlayır və sonda dayanır. Buna görə DC dövrədə kondensator dolandan sonra onun üzərindən cərəyan keçmir. Tezlik artdıqca isə kondensator cərəyana daha az müqavimət göstərir; bu müqavimətə tutum müqaviməti (kapasitiv reaktans) deyilir və Xc = 1 / (2π · f · C) ilə hesablanır. 100 nF-lıq kondensator 1 kHz-də təxminən 1,6 kΩ göstərdiyi halda, 10 MHz-də cəmi 0,16 Ω göstərir. Yəni yüksək tezlikli küy üçün demək olar ki, qısa qapanmadır; dekuplaj kondensatorlarının işə yaramasının sirri budur.
Tutum vahidləri: pF, nF və µF
| Vahid | Simvol | Farad qarşılığı | Tipik istifadə |
|---|---|---|---|
| Pikofarad | pF | 10⁻¹² F | Kvarsın yanındakı 22 pF, RF dövrələri |
| Nanofarad | nF | 10⁻⁹ F | 100 nF dekuplaj, 10 nF küy filtri |
| Mikrofarad | µF | 10⁻⁶ F | 10–1000 µF qida və mühərrik kondensatorları |
| Farad | F | 1 F | Superkondensatorlar, ehtiyat enerji |
Farad çox böyük vahid olduğu üçün elektronikdə demək olar ki, həmişə onun kiçik hissələrindən istifadə olunur. Çevirmə qaydası sadədir: hər pillə 1000 dəfədir. 1 µF = 1000 nF = 1.000.000 pF; deməli, 0,1 µF, 100 nF və 100.000 pF eyni dəyərdir. Klaviaturada µ hərfi olmayanda onun yerinə u yazılır (10uF), köhnə sxemlərdə isə mikrofarad üçün MFD ixtisarını görə bilərsən. Arduino layihələrində ən çox rast gələcəyin dəyərlər 22 pF, 100 nF (0,1 µF), 10 µF, 100 µF və 1000 µF-dır.
Kondensator növləri: keramik, elektrolitik, tantal və digərləri
| Növ | Tutum aralığı | Qütblüdür? | Harada istifadə olunur? |
|---|---|---|---|
| Keramik (MLCC, disk) | 1 pF – 100 µF | Xeyr | Dekuplaj, kvars, yüksək tezlik filtri |
| Alüminium elektrolitik | 0,1 µF – on minlərlə µF | Bəli | Qida filtri, mühərrik, servo, LED lent |
| Tantal | 0,1 µF – bir neçə yüz µF | Bəli | Kiçik platalarda sabit qida |
| Film (polyester, polipropilen) | Təxminən 1 nF – 10 µF | Xeyr | Səs, zamanlama, şəbəkə filtri |
| Superkondensator | 0,1 F – yüzlərlə F | Bəli | Saat (RTC) ehtiyatı, qısamüddətli enerji |
- Keramik: Kiçik, ucuz və qütbsüzdür. Daxili müqaviməti (ESR) çox aşağı olduğu üçün sürətli küyü ən yaxşı onlar süzür. Sabitlik dielektrik növündən asılıdır: C0G (NP0) çox sabitdir, X7R yaxşıdır, Y5V isə temperatur və tətbiq olunan gərginlik səbəbindən dəyərinin yarısından çoxunu itirə bilər.
- Alüminium elektrolitik: Kiçik həcmdə böyük tutum təklif edir, amma qütblüdür və içindəki maye zamanla qurusur. Gövdəsində 85 °C və ya 105 °C həddi və bu temperaturdakı ömrü (məs. 2000 saat) yazılır; təxminən hər 10 °C daha sərin işlədikdə ömrü iki dəfə artır.
- Tantal: Eyni tutumda elektrolitikdən daha kiçik və sabitdir, lakin tərs gərginliyə və ani cərəyan zərbələrinə qarşı həssasdır; xarab olanda qısa qapanıb yana bilər. İş gərginliyinin ən azı iki qatı gərginliyə hesablanmış olanı seç.
- Film: Qütbsüz, sabit və az itkilidir; səs dövrələrində, dəqiq zamanlamada və 230 V şəbəkə filtrlərində (X2 sinfi) istifadə olunur. Mənfi cəhəti böyük dəyərlərdə iri olmasıdır.
- Superkondensator: Farad səviyyəsində tutuma malikdir, amma hər elementə cəmi 2,7 V ətrafında dözür. Batareya qədər enerji saxlamır; əvəzində saniyələr içində dolub boşala bilir və yüz minlərlə dövrə dözür.
Qütb (+/−) və gərginlik göstəricisi necə oxunur?
- Ayaqlı elektrolitik: Uzun ayaq müsbət (+), qısa ayaq mənfidir (−). Gövdədəki açıq rəngli zolağın üzərində mənfi işarələri olur və bu zolaq mənfi ayağın tərəfini göstərir. Ayaqlar kəsilibsə, zolağa bax.
- SMD elektrolitik (silindr gövdəli): Üst qapaqdakı qara və ya rəngli yarımay mənfi tərəfi göstərir.
- Tantal: Diqqət, qayda tərsinədir: tantal kondensatordakı zolaq və ya xətt müsbət ayağı göstərir.
- Keramik və film: Qütbsüzdür; hər iki istiqamətdə taxıla bilər.
- Sxemdə: Qütbsüz kondensator iki düz paralel xətlə çəkilir. Qütblü olanda lövhələrdən biri əyri və ya içi dolu çəkilir və müsbət tərəfə + işarəsi qoyulur.
Gövdədəki gərginlik göstəricisi (məs. 16 V, 25 V, 50 V) kondensatorun fasiləsiz dözə biləcəyi ən yüksək DC gərginlikdir və heç vaxt aşılmamalıdır. Təhlükəsiz qayda dövrədəki ən yüksək gərginliyin ən azı 1,5–2 qatı gərginliyə hesablanmış kondensator seçməkdir: 5 V-luq Arduino dövrəsində 10 V və ya 16 V, 12 V-luq adapterdə 25 V, 24 V-da isə 35 V və ya 50 V-luq kondensator istifadə et. Lazım olandan yüksək gərginlikli kondensator işlətməyin heç bir zərəri yoxdur; yalnız gövdəsi daha böyük və qiyməti bir az daha yüksək olur.
Kondensator kodunu oxumaq: 104 nə deməkdir?
Keramik və film kondensatorların üzərinə dəyər yer qazanmaq üçün üç rəqəmli kodla yazılır. Kodun vahidi həmişə pikofaraddır: ilk iki rəqəm ədədi, üçüncü rəqəm isə arxasına əlavə olunacaq sıfırların sayını göstərir. Yəni 104 = 10 və 4 sıfır = 100.000 pF = 100 nF = 0,1 µF. İki rəqəmli kodlar birbaşa pikofarad dəyəridir (22 = 22 pF); son rəqəmi 0 olan kodlarda sıfır əlavə olunmur (220 = 22 pF). Hərfli yazılışda hərf həm vahidi, həm də vergülü göstərir: 4n7 = 4,7 nF, 2p2 = 2,2 pF. Kodu tez açmaq üçün Kondensator kodu alətindən istifadə edə bilərsən.
| Kod | Hesab | Dəyər |
|---|---|---|
| 22 / 220 | 22 × 1 pF | 22 pF |
| 101 | 10 × 10 pF | 100 pF |
| 102 | 10 × 100 pF | 1 nF |
| 103 | 10 × 1.000 pF | 10 nF |
| 104 | 10 × 10.000 pF | 100 nF (0,1 µF) |
| 105 | 10 × 100.000 pF | 1 µF |
| 223 | 22 × 1.000 pF | 22 nF |
| 474 | 47 × 10.000 pF | 470 nF (0,47 µF) |
| 4n7 | Hərf vergülün yerini tutur | 4,7 nF |
Kodun arxasındakı hərf toleransı göstərir: J = ±5%, K = ±10%, M = ±20%, Z = +80% / −20%. Film kondensatorlarda bunların qarşısına gərginlik kodu da əlavə oluna bilər; məsələn, 2A104J 100 V (2A), 100 nF (104) və ±5% (J) deməkdir. Tez-tez görünən gərginlik kodları 1C = 16 V, 1H = 50 V, 2A = 100 V və 2J = 630 V-dur. Elektrolitik kondensatorlarda kod yoxdur; dəyər birbaşa yazılır (470 µF 16 V). SMD keramik kondensatorların üzərində isə adətən heç bir yazı olmur; dəyərini yalnız qablaşdırmasından və ya ölçməklə öyrənə bilərsən.
Şarj, boşalma və RC zaman sabiti (τ = R·C)
Kondensatoru rezistor üzərindən doldurduqda gərginliyi bir anda deyil, eksponensial əyri ilə yüksəlir: Vc = Vs · (1 − e^(−t/RC)) (Vs mənbə gərginliyi, t keçən vaxt). Boşalarkən də eyni sürətlə düşür: Vc = V0 · e^(−t/RC). Buradakı R·C hasilinə zaman sabiti deyilir və τ (tau) ilə göstərilir; om ilə faradı vuranda nəticə saniyə olur. Məsələn, 10 kΩ-luq rezistor və 100 µF-lıq kondensatorda τ = 10.000 × 0,0001 = 1 saniyədir. 1 kΩ və 100 nF ilə τ cəmi 0,1 millisaniyə olur.
| Keçən vaxt | Şarjda çatılan gərginlik | Boşalmada qalan gərginlik |
|---|---|---|
| 1 τ | 63,2% | 36,8% |
| 2 τ | 86,5% | 13,5% |
| 3 τ | 95,0% | 5,0% |
| 4 τ | 98,2% | 1,8% |
| 5 τ | 99,3% | 0,7% |
Praktikada kondensatorun təxminən 5τ sonra tam dolduğu və ya boşaldığı qəbul edilir; 10 kΩ və 100 µF nümunəsində bu 5 saniyədir. Bu davranış taymerlərin, düymə titrəməsinin qarşısını alan dövrələrin, gec sönən lampaların və 555 mikrosxeminin əsasıdır. Rezistor dəyərlərini xatırlamaq üçün Rezistor nədir? yazısına, müxtəlif R və C dəyərləri ilə əyrinin necə dəyişdiyini görmək üçün isə RC zaman sabiti alətinə baxa bilərsən. Gərginlik, cərəyan və müqavimət əlaqəsini Om qanunu yazısında ətraflı izah etmişik.
Filtr və dekuplaj: niyə hər mikrosxemin yanında 100 nF var?
Mikrokontrollerlər və digər mikrosxemlər hər saat impulsunda nanosaniyələr çəkən qısa cərəyan zərbələri çəkir. Qida mənbəyi uzaqdadırsa, naqillərin induktivliyi bu ani tələbə çatdıra bilmir; qida xəttində kiçik çökmələr və küy yaranır, nəticə isə təsadüfi reset-lər, pozulmuş analoq oxunuşlar və ya donmalardır. Həll hər mikrosxemin VCC və GND pinləri arasına, mümkün qədər yaxına 100 nF keramik kondensator qoymaqdır. Bu kondensator mikrosxemin yanındakı kiçik enerji anbarı kimi işləyir və yüksək tezlikli küyü GND-yə qısa qapayır. Buna dekuplaj (decoupling) və ya bypass kondensatoru deyilir. Yavaş və böyük yük dəyişimləri üçün isə qida girişinə 10–1000 µF-lıq elektrolitik (toplu və ya bulk kondensator) əlavə olunur.

- Hər mikrosxemə 100 nF: VCC ilə GND arasına, ayaqları qısa saxlayaraq və mikrosxemin qida pininə mümkün qədər yaxın yerləşdir.
- 7805 kimi xətti stabilizatorlar: İstehsalçı girişə 0,33 µF, çıxışa 0,1 µF tövsiyə edir; praktikada çıxışa əlavə olaraq 10–100 µF da qoyulur. Ətraflı məlumat 7805 gərginlik stabilizatoru yazısındadır.
- Servo mühərriklər: Servo qidasına, servoya yaxın 100–470 µF qoymaq servo hərəkət edəndə Arduino-nun reset olmasının qarşısını almağa kömək edir (Servo mühərrik nədir?).
- WS2812B LED lent: Adapterin + və − uçları arasına 500–1000 µF, ən azı 6,3 V-luq kondensator tövsiyə olunur (WS2812B NeoPixel).
- DC mühərriklər: Mühərrikin iki ucu arasına birbaşa lehimlənən 100 nF keramik fırçaların yaratdığı elektrik küyünü xeyli azaldır (L298N ilə DC mühərrik).
- Simsiz modullar: Ötürmə zamanı cərəyan qəfil yüksəlir. nRF24L01-in qida pinlərinə 10 µF, ESP32-nin 3,3 V ilə GND arasına 100–470 µF əlavə etmək əlaqə qopmalarını və brownout reset-lərini azaldır.
Rezistoru kondensatorla ardıcıl qoşduqda alçaq keçirən filtr alırsan: müəyyən tezliyin altını buraxır, üstünü zəiflədir. Kəsim tezliyi fc = 1 / (2π · R · C) ilə tapılır. Arduino Uno-nun PWM çıxışı 490 Hz tezlikdə (5 və 6-cı pinlərdə 980 Hz) düzbucaqlı dalğadır; 10 kΩ və 10 µF-lıq filtrlə (fc ≈ 1,6 Hz) bu dalğa demək olar ki, düz DC gərginliyə çevrilir və sən sadə analoq çıxış əldə edirsən. Bunun qiyməti cavab müddətidir: τ = 0,1 san olduğu üçün yeni dəyərə oturması təxminən yarım saniyə çəkir. Ətraflı məlumat PWM nədir? yazısındadır. Düzləndirilmiş qida da böyük hamarlayıcı kondensatorla filtrlənir və qalan dalğalanma təxminən ΔV ≈ I / (f · C) olur: 1 A çəkən, 100 Hz tam dalğalı düzləndiricili qidada 4700 µF ilə təxminən 2,1 V.
Kondensatorları ardıcıl və paralel qoşmaq
Kondensatorların düsturları rezistorların tam əksidir. Paralel qoşulmada tutumlar toplanır: C = C1 + C2 + … Gərginliyə dözümlülük isə ən aşağı olanınki qədərdir. Ardıcıl qoşulmada ümumi tutum ən kiçik kondensatordan da kiçik olur: 1/C = 1/C1 + 1/C2 + … İki bərabər kondensator ardıcıl qoşulsa, tutum yarıya enir, gərginliyə dözümlülük isə kağız üzərində toplanır; lakin sızma cərəyanları bərabər olmadığı üçün gərginlik qeyri-bərabər bölünür, buna görə hər kondensatora paralel eyni dəyərli (məs. 100 kΩ) balanslaşdırıcı rezistorlar əlavə olunur. Əlində istədiyin dəyər yoxdursa, iki kondensatoru birləşdirərək onu əldə edə bilərsən; hesablama üçün Ardıcıl / paralel C alətindən, rezistorlardakı qarşılığı üçün ardıcıl-paralel rezistor hesablaması yazısından istifadə edə bilərsən.
| Qoşulma | Nümunə | Ümumi tutum | Gərginliyə dözümlülük |
|---|---|---|---|
| Paralel | 100 µF 16 V + 220 µF 25 V | 320 µF | 16 V (ən aşağısı) |
| Ardıcıl | 100 µF 16 V + 100 µF 16 V | 50 µF | 32 V-a qədər (balanslaşdırıcı rezistorlarla) |
| Ardıcıl | 10 µF + 22 µF | Təxminən 6,9 µF | Gərginlik tutumla tərs mütənasib bölünür |
| Paralel | 10 µF + 100 nF | 10,1 µF | Ən aşağı olanınki |
Arduino ilə şarj əyrisi təcrübəsi: tutumu ölç
Nəzəriyyəni gözünlə görməyin ən yaxşı yolu kondensatorun dolarkən gərginliyini ölçməkdir. Arduino-nun bir rəqəmsal pini 10 kΩ-luq rezistor üzərindən kondensatoru dolduracaq, analoq girişi isə kondensator gərginliyini oxuyacaq. Gərginliyin mənbənin 63,2%-nə çatdığı müddət bir τ-dur; buradan C = τ / R ilə tutumu hesablayırıq. Lazım olanlar: Arduino Uno, 100 µF elektrolitik kondensator, 10 kΩ rezistor, breadboard və bir neçə jumper naqil.
| Qoşulma | Arduino Uno | ESP32 | Raspberry Pi Pico |
|---|---|---|---|
| 10 kΩ rezistorun bir ucu (şarj pini) | D8 | GPIO 25 | GP15 |
| Rezistorla kondensatorun + ayağının birləşdiyi nöqtə | A0 | GPIO 34 (ADC1) | GP26 (ADC0) |
| Kondensatorun − ayağı | GND | GND | GND |
| ADC həlletməsi və istinad | 10 bit, 5 V | 12 bit, təxminən 3,3 V | 12 bit, 3,3 V |
| 63,2% həddi | 647 (xam dəyər) | 2086 mV | 2,086 V |
- Kondensatoru breadboard-a tax: + ayağı bir cərgəyə, − ayağı GND xəttinə düşsün.
- 10 kΩ rezistorun bir ucunu D8-ə, digər ucunu kondensatorun + ayağının olduğu cərgəyə qoş.
- Eyni cərgədən A0-a bir naqil çək və Arduino-nun GND-sini breadboard-un GND xəttinə qoş.
- Aşağıdakı kodu yüklə və Serial Monitor-u 115200 baud ilə aç.
- Kod əvvəlcə kondensatoru boşaldır, sonra doldurur; hər 20 ms-də keçən vaxtı və gərginliyi yazır, sonda ölçülən τ-nu və tutumu göstərir.
- Əyrini qrafik şəklində görmək üçün koddakı PLOT dəyərini true et, kodu yenidən yüklə və Tools > Serial Plotter-i aç.
1// Kondansatör şarj eğrisi ve kapasite ölçümü / Capacitor charge curve and capacitance meter
2const int CHARGE_PIN = 8; // 10 kΩ direnç bu pinden beslenir / the 10 kΩ resistor is driven from this pin
3const int SENSE_PIN = A0; // kondansatörün + bacağı / capacitor + leg
4const float R_OHM = 10000.0; // şarj direnci (ohm) / charge resistor (ohms)
5const float VREF = 5.0; // Uno ADC referansı / Uno ADC reference
6const bool PLOT = false; // true: Seri Çizici için yalnız gerilim / true: voltage only for the Serial Plotter
7
8void setup() {
9 Serial.begin(115200);
10 pinMode(CHARGE_PIN, OUTPUT);
11}
12
13void loop() {
14 // 1) Boşalt: pin LOW, kondansatör direnç üzerinden boşalır / discharge through the resistor
15 digitalWrite(CHARGE_PIN, LOW);
16 while (analogRead(SENSE_PIN) > 4) { } // ~20 mV altı; ADC ofsetine pay bırak / below ~20 mV, leaves room for ADC offset
17 delay(1000); // kalan yükü de boşalt / drain what is left
18
19 // 2) Şarj et, eğriyi yazdır, τ'yu yakala / charge, print the curve, catch τ
20 unsigned long t0 = millis();
21 unsigned long lastPrint = 0;
22 unsigned long tauMs = 0;
23 digitalWrite(CHARGE_PIN, HIGH);
24 while (true) {
25 int raw = analogRead(SENSE_PIN);
26 unsigned long t = millis() - t0;
27 if (tauMs == 0 && raw >= 647) tauMs = t; // 1023 x 0,632 = 647 → bir τ / one τ
28 if (t - lastPrint >= 20) { // 20 ms'de bir yazdır / print every 20 ms
29 lastPrint = t;
30 float v = raw * VREF / 1023.0;
31 if (!PLOT) {
32 Serial.print(t);
33 Serial.print('\t');
34 }
35 Serial.println(v, 3);
36 }
37 if (raw >= 1010 || t > 60000) break; // ~%99 dolu ya da zaman aşımı / ~99% full or timeout
38 }
39
40 // 3) Sonuç: C = τ / R / result: C = τ / R
41 if (!PLOT) {
42 float uF = (tauMs / 1000.0) / R_OHM * 1000000.0;
43 Serial.print(F("tau = "));
44 Serial.print(tauMs);
45 Serial.print(F(" ms C = "));
46 Serial.print(uF, 1);
47 Serial.println(F(" uF"));
48 }
49 delay(3000);
50}Kodun məntiqi belədir: pin LOW edildikdə kondensator eyni 10 kΩ rezistor üzərindən boşalır. Pin HIGH edildiyi an millis() ilə vaxt sayılmağa başlayır; analoq oxunuş 647-yə (1023-ün 63,2%-nə) çatanda keçən vaxt τ kimi qeyd olunur. Oxunuş 1010-a (təxminən 99%) çatanda şarj tamamlanmış sayılır. 100 µF və 10 kΩ ilə təxminən 1000 ms və 100 µF görməlisən. Elektrolitik kondensatorların tolerantlığı adətən ±20% olduğu üçün 80–120 µF arası nəticələr normaldır. Vaxt ölçümü haqqında daha çox məlumat üçün millis və delay yazısına bax.
ESP32 və Raspberry Pi Pico ilə eyni təcrübə
ESP32-də pinlər 3,3 V ilə işləyir və ADC 12 bitlikdir (0–4095). ESP32-nin ADC-si uclara yaxın bölgələrdə xətti olmadığı üçün xam dəyər əvəzinə kalibrlənmiş millivolt qaytaran analogReadMilliVolts() funksiyasından istifadə edirik. Oxuma pini olaraq Wi-Fi-dan təsirlənməyən ADC1 qrupundakı GPIO 34-ü seçdik. ADC 3,1 V-dan yuxarını etibarlı ölçə bilmədiyi üçün şarjın bitdiyini gərginlikdən yox, vaxtdan başa düşürük: τ tapıldıqdan sonra 5τ dolanda ölçmə bitir. ESP32 ilə bağlı əsas məlumat üçün ESP32 nədir? yazısına baxa bilərsən.
1// ESP32 ile kondansatör şarj eğrisi / Capacitor charge curve with ESP32
2const int CHARGE_PIN = 25; // 10 kΩ direnç bu pinden beslenir / the 10 kΩ resistor is driven from this pin
3const int SENSE_PIN = 34; // ADC1, yalnız giriş / ADC1, input only
4const float R_OHM = 10000.0; // şarj direnci (ohm) / charge resistor (ohms)
5
6void setup() {
7 Serial.begin(115200);
8 pinMode(CHARGE_PIN, OUTPUT);
9}
10
11void loop() {
12 digitalWrite(CHARGE_PIN, LOW); // boşalt / discharge
13 unsigned long d0 = millis();
14 // ADC ~150 mV altını okuyamaz, 200 mV'a inmesini bekle / the ADC cannot read below ~150 mV, wait for 200 mV
15 while (analogReadMilliVolts(SENSE_PIN) > 200 && millis() - d0 < 60000) { }
16 delay(millis() - d0 + 1000); // aynı süre kadar daha bekle / wait as long again
17
18 unsigned long t0 = millis();
19 unsigned long tauMs = 0;
20 digitalWrite(CHARGE_PIN, HIGH); // şarj et / charge
21 while (true) {
22 unsigned long t = millis() - t0;
23 uint32_t mv = analogReadMilliVolts(SENSE_PIN); // kalibre edilmiş mV / calibrated mV
24 if (tauMs == 0 && mv >= 2086) tauMs = t; // 3300 mV x 0,632 → bir τ / one τ
25 Serial.println(mv); // Seri Çizici için / for the Serial Plotter
26 if ((tauMs > 0 && t >= 5 * tauMs) || t > 60000) break; // 5τ ≈ %99 dolu / 5τ ≈ 99% full
27 delay(20);
28 }
29 Serial.printf("tau = %lu ms C = %.1f uF\n", tauMs, tauMs / 1000.0 / R_OHM * 1000000.0);
30 delay(3000);
31}Raspberry Pi Pico-da MicroPython ilə eyni təcrübə bir neçə sətirdir. Pico-nun analoq girişləri GP26, GP27 və GP28-dir; read_u16() 12 bitlik ölçməni 0–65535 aralığına miqyaslayaraq qaytarır. Kod hər sətirə keçən vaxtı və gərginliyi yazır; çıxışı cədvələ köçürüb əyrini özün çəkə bilərsən. Pico-ya MicroPython yükləməyi bilmirsənsə, Raspberry Pi Pico nədir? yazısından başla.
1# Pico ile kondansatör şarj eğrisi / Capacitor charge curve with Pico
2from machine import Pin, ADC
3import time
4
5charge = Pin(15, Pin.OUT) # 10 kΩ direnç bu pinden beslenir / resistor driven from this pin
6adc = ADC(26) # GP26 = ADC0, kondansatörün + bacağı / capacitor + leg
7R = 10000 # şarj direnci (ohm) / charge resistor (ohms)
8
9def volts():
10 return adc.read_u16() * 3.3 / 65535
11
12charge.value(0) # önce boşalt / discharge first
13d0 = time.ticks_ms()
14while volts() > 0.1 and time.ticks_diff(time.ticks_ms(), d0) < 60000:
15 pass # ADC sıfırda birkaç on mV gösterebilir / the ADC may read a few tens of mV at 0 V
16time.sleep_ms(time.ticks_diff(time.ticks_ms(), d0) + 1000) # aynı süre kadar daha bekle / wait as long again
17
18t0 = time.ticks_ms()
19charge.value(1) # şarjı başlat / start charging
20tau = None
21while True:
22 t = time.ticks_diff(time.ticks_ms(), t0)
23 v = volts()
24 if tau is None and v >= 3.3 * 0.632: # 2,086 V → bir τ / one τ
25 tau = t
26 print(t, round(v, 3))
27 if (tau is not None and t >= 5 * tau) or t > 60000:
28 break
29 time.sleep_ms(20)
30
31if tau is not None:
32 print("tau =", tau, "ms C =", round(tau / 1000 / R * 1e6, 1), "uF")Kondensatorla layihə ideyaları
- Aparat debounce: Düymənin uclarına 100 nF – 1 µF qoy; 10 kΩ pull-up ilə birlikdə τ = 1–10 ms-lik filtr yaranır və titrəmələr proqrama çatmadan sönür.
- PWM-dən analoq gərginlik: RC filtri ilə PWM çıxışını 0–5 V arası düz gərginliyə çevir və multimetrlə ölç.
- 555 ilə yanıb-sönən LED: 555 mikrosxemində tezliyi iki rezistor və bir kondensator təyin edir: f ≈ 1,44 / ((R1 + 2·R2) · C). Dəyərləri 555 taymer aləti ilə hesabla.
- Yavaş sönən lampa: Açardan sonra LED ilə rezistorunun qidasına paralel 1000 µF-lıq kondensator qoy; açarla qidanı kəsəndə LED bir anda deyil, kondensator boşaldıqca yavaş-yavaş sönür. Sönmə müddətini rezistor və tutum birlikdə təyin edir.
- Kapasitiv sensorlar: Kapasitiv torpaq rütubət sensoru torpaqdakı suyun dəyişdirdiyi tutumu ölçür; elektrodları açıq olmadığı üçün korroziyaya uğramır.
- Sadə tutum ölçən: Yuxarıdakı təcrübəni I2C LCD ekranla birləşdir və əlindəki kondensatorların dəyərini ekranda göstər.
Tez-tez edilən xətalar və həlləri
- 104-ü 104 µF zənn etmək: 104 100 nF-dır; üç rəqəmli kodlar həmişə pikofarad ilədir.
- Elektrolitiki tərs taxmaq: Kondensator qızır, şişir və ya partlayır; zolaqlı ayaq GND tərəfinə gedir (tantalda isə zolaq müsbətdir).
- Aşağı gərginlikli kondensator seçmək: 12 V-luq xəttdə 10 V-luq kondensator qısa müddətdə xarab olur; ən azı 1,5–2 qat ehtiyat burax.
- Dekuplaj kondensatorunu uzağa qoymaq: 100 nF mikrosxemdən 10 sm uzaqdadırsa, naqil induktivliyi səbəbindən təsiri itir; ayaqları qısa saxla və qida pinlərinin dibinə yerləşdir.
- Mühərrik işə düşəndə Arduino-nun reset olması: Qida gərginliyi anlıq çökür; mühərriki ayrıca qidalandır, qidaya 100–470 µF əlavə et və GND-ləri birləşdir (Arduino niyə özünü reset edir?).
- ESP32-də "Failed to connect to ESP32: Timed out waiting for packet header" xətası: Bəzi platalarda avtomatik proqramlama dövrəsi zamanlamanı tuta bilmir; EN ilə GND arasına 1–10 µF kondensator əlavə etmək BOOT düyməsinə basma ehtiyacını çox vaxt aradan qaldırır.
Kondensator rezistor və LED-dən sonra öyrənməli olduğun ən əsas hissədir; τ = R·C-ni anladıqda və hər mikrosxemin yanına 100 nF qoymağı vərdiş etdikdə dövrələrin daha sabit işləyəcək. Növbəti addım olaraq induktoru izah edən Bobin nədir? yazısına keçə bilərsən. BlueGrays tətbiqində düymə ilə LED idarəsi, LDR ilə işıq ölçümü, PWM ilə LED-in yavaş sönməsi və WS2812B layihələrini addım-addım dövrə sxemləri və kodları ilə tapa, öyrəndiyin kondensator biliyini bu dövrələrdə dərhal yoxlaya bilərsən.
Tez-tez verilən suallar
Kondensator nəyə lazımdır?
Kondensator elektrik yükünü qısa müddətə saxlayır və lazım olanda sürətlə geri verir. Elektron dövrələrdə qida gərginliyini hamarlamaq, küyü süzmək, zamanlama etmək, DC-ni əngəlləyib AC siqnalı buraxmaq və düymə titrəməsinin qarşısını almaq üçün istifadə olunur. Demək olar ki, hər elektron platada onlarla kondensator olur.
Kondensator ilə batareya arasında fərq nədir?
Batareya enerjini kimyəvi yolla saxlayır, uzun müddət demək olar ki, sabit gərginlik verir və xeyli çox enerji tutur. Kondensator enerjini elektrik sahəsində saxlayır; millisaniyələr içində dolub boşala bilir, amma boşaldıqca gərginliyi davamlı düşür. Buna görə kondensator uzunmüddətli qida mənbəyi deyil, ani ehtiyaclar üçün sürətli buferdir.
104 kondensator neçə nF-dır?
104 kodu 10 və arxasına 4 sıfır, yəni 100.000 pF deməkdir. Bu da 100 nF-a və ya 0,1 µF-a bərabərdir. Arduino və mikrosxem dövrələrində dekuplaj üçün ən çox istifadə olunan dəyər budur.
Elektrolitik kondensatorun müsbət və mənfi ayağı necə bilinir?
Yeni elektrolitik kondensatorda uzun ayaq müsbət (+), qısa ayaq mənfidir (−). Gövdədəki açıq rəngli və mənfi işarəli zolaq da mənfi ayağın tərəfini göstərir. Tantal kondensatorlarda isə qayda tərsinədir: zolaq müsbət ayağı göstərir.
Kondensator tərs qoşulsa nə olur?
Qütbsüz keramik və film kondensatorlarda heç nə olmur. Elektrolitik və tantal kondensatorlar tərs qoşulsa, onların içindən yüksək sızma cərəyanı keçir; qızır, şişir və partlaya bilər, tantal olanlar alışa da bilər. Tərs taxılmış kondensator görəndə dərhal qidanı kəs və hissəni yenisi ilə əvəz et.
Daha yüksək gərginlikli kondensator istifadə etmək olarmı?
Bəli, eyni tutumda daha yüksək gərginlikli kondensator həmişə istifadə oluna bilər; məsələn, 16 V əvəzinə 25 V və ya 50 V taxa bilərsən. Yeganə fərq gövdənin daha böyük və qiymətin bir az daha yüksək olmasıdır. Tərsi isə təhlükəlidir: gərginlik göstəricisi dövrədəki gərginlikdən aşağı olan kondensator qısa müddətdə xarab olur.
Bu yazıdan sonra edə biləcəyin layihələr
Bütün layihələrə bax
Düymə ilə LED yandırma (Push)
Qapı zəngi kimi: bassan işıq yanır, buraxanda sönür. Arduino düyməni daim dinləyir; düymə basılı olanda LED-i yandırır, əlini çəkdiyin anda söndürür.

Düymə ilə LED yandırma (On Off)
Düyməyə bir dəfə basanda işıq yanır, bir daha basanda sönür; tam otağındakı lampa düyməsi kimi.

LDR ilə işıq intensivliyinin oxunması
Otağın nə qədər işıqlı olduğunu rəqəmlə görmək istəyirsən? İşığa həssas kiçik hissə olan LDR ətraf işığı ölçür, Arduino isə bu dəyəri yarım saniyədən bir kompüter ekranına yazır.

Raspberry Pi Pico düymə debounce müqayisəsi: IRQ vs Software Polling
Düyməyə bir dəfə basanda kod 3-4 dəfə saydısa, səbəb contact bounce-dur: düymənin metal kontaktları toxunma anında mikrosaniyələr ərzində dəfələrlə açılıb-bağlanır! Bu layihədə eyni düyməni 2 fərqli üsulla sayıb Serial-da yan-yana müqayisə edirik: RAW polling (bounce-u tutur, səhv sayır) və IRQ + proqram debounce (düzgün sayır).

Raspberry Pi Pico PWM ilə LED Fade (nəfəs effekti)
LED artıq sadəcə yanıb-sönmür, nəfəs alır! Raspberry Pi Pico-nun PWM (Pulse Width Modulation, impuls eni modulyasiyası) xüsusiyyəti ilə LED-in parlaqlığı yavaş-yavaş artır, sonra yavaş-yavaş azalır; yuxu rejimindəki noutbukun işığı kimi sakit "nəfəs" effekti. Bu layihədə machine.PWM sinfini, duty_u16() ilə 0–65535 arası 16 bit parlaqlıq dəyərini və PWM tezliyini öyrənirsən.

ESP32 PWM ilə LED sönməsi (Fade)
LED-in parlaqlığını yumşaq şəkildə 0-dan maksimuma, maksimumdan 0-a dəyişmək. Arduino-dakı kimi analogWrite() ilə PWM idarəsi edirik — ESP32 Arduino Core 3.0+ ilə eyni sintaksis problemsiz işləyir. Pin təyini + pinMode + analogWrite kifayətdir.

WS2812B istifadəsi
Hər işığı ayrıca rəngləndirə bildiyin ağıllı LED lentlə tanış olursan. Arduino əvvəlcə lentdəki ilk beş LED-i qırmızı yandırır, bir saniyə sonra qalan beşini göy yandırır, sonra hamısını söndürür və…

LCD ekranla rəqəmsal voltmetr
Batareyanın və ya adapterin nə qədər gərginlik verdiyini özünün düzəltdiyi ölçü cihazı ilə öyrən.
Digər yazılar
BlueGrays tətbiqi
Bu dövrəni telefonunda addım-addım qur
Dövrə sxemi, kod və hissə siyahısı bir ekranda. 500-dən çox Arduino, ESP32 və Pico layihəsi səni gözləyir.
Telefonunla skan et
Kameranı koda tut; telefonunun tətbiq mağazası açılır.
ya da mağazada aç

