Məntiq qapıları: AND, OR, NOT, XOR doğruluq cədvəlləri və Arduino
Məntiq qapıları nədir? AND, OR, NOT, NAND, NOR, XOR və XNOR simvolları, doğruluq cədvəlləri, 74HC08 və 74HC00 mikrosxemləri, yarımtoplayıcı və Arduino kodları.
Məntiq qapıları (loqik qapılar) bir və ya daha çox rəqəmsal girişə baxıb müəyyən qaydaya görə tək rəqəmsal çıxış yaradan əsas dövrə elementləridir. Girişlər yalnız 0 (LOW) və ya 1 (HIGH) ola bilər, çıxış da belə. Yeddi əsas qapı var: AND (VƏ), OR (VƏ YA), NOT (DEYİL), NAND, NOR, XOR və XNOR. Telefonundakı prosessordan paltaryuyan maşının platasına, Arduino-nun içindəki ATmega328P-dən cib kalkulyatoruna qədər bütün rəqəmsal cihazlar milyonlarla kiçik məntiq qapısının birləşməsi ilə işləyir.
Bu bələdçidə hər qapının simvolunu və doğruluq cədvəlini, 74HC08, 74HC32 və 74HC00 kimi real mikrosxemləri, iki düymə ilə breadboard üzərində quracağın təcrübəni, yalnız NAND qapısı ilə bütün digər qapıları qurmağı və iki biti toplayan yarımtoplayıcı dövrəsini öyrənəcəksən. Son bölmələrdə eyni məntiqi Arduino-da &&, || və ! operatorları ilə və bit əməlləri ilə koda çevirəcək, sonra ESP32 və Raspberry Pi Pico (MicroPython) nümunələri ilə davam edəcəyik.

Məntiq qapısı nədir, necə işləyir?
Rəqəmsal elektronikada hər siqnal iki vəziyyətdən birində olur: 1 (HIGH, doğru) və ya 0 (LOW, yanlış). Bu iki dəyərlə aparılan əməllərin riyaziyyatına Bul cəbri deyilir; George Boole 1854-cü ildə nəşr etdiyi kitabda məntiqi düşüncəni məhz belə cəbrlə ifadə etdi. 1937-ci ildə Claude Shannon bu cəbrin relelərlə qurulan açarlama dövrələrinə tam uyğun gəldiyini göstərdi və rəqəmsal dövrə layihələndirməsinin təməli qoyuldu. Bu gün bir məntiq qapısının içində yalnız bir neçə tranzistor olur: CMOS texnologiyasında NOT qapısı 2, NAND qapısı isə 4 MOSFET-dən ibarətdir. Tranzistorun açar kimi necə işlədiyini Tranzistor nədir? yazısında izah etdik.
Bəs dövrə hansı gərginliyə 1, hansına 0 deyir? Bu, platanın qida gərginliyindən və çip ailəsindən asılıdır. Aşağıdakı cədvəldə girişin qəti olaraq 1 və ya qəti olaraq 0 sayıldığı hədləri görürsən. İki hədd arasındakı bölgə qeyri-müəyyən bölgədir; giriş bu aralıqda qalarsa, çıxış təsadüfi davrana bilər. Heç nəyə qoşulmayan, yəni boşda qalan giriş də məhz bu qeyri-müəyyən bölgədə dolaşır. Buna görə hər giriş mütləq bir siqnala, rezistorla GND-yə və ya VCC-yə qoşulmalıdır.
| Plata / ailə | Qida | Qəti 1 sayılan giriş | Qəti 0 sayılan giriş |
|---|---|---|---|
| Arduino Uno (ATmega328P) | 5 V | ≥ 3,0 V | ≤ 1,5 V |
| ESP32 | 3,3 V | ≥ 2,5 V | ≤ 0,8 V |
| Raspberry Pi Pico (RP2040) | 3,3 V | ≥ 2,0 V | ≤ 0,8 V |
| 74HC mikrosxem | 5 V | ≥ 3,5 V | ≤ 1,5 V |
| 74HCT mikrosxem | 5 V | ≥ 2,0 V | ≤ 0,8 V |
| CD4000 mikrosxem | 5 V | ≥ 3,5 V | ≤ 1,5 V |
7 əsas məntiq qapısı və simvolları
Dövrə sxemlərində qapılar iki fərqli standartla çəkilir. Amerika standartında (ANSI/IEEE) hər qapının özünəməxsus forması var: AND D hərfinə, OR ucu sivri qalxana, NOT isə üçbucağa bənzəyir. Çıxışdakı kiçik dairə (balon) "tərsini al" deməkdir; NAND əslində ucuna balon əlavə edilmiş AND-dir. XOR-u OR-dan fərqləndirən giriş tərəfindəki ikinci əyri xəttdir. Avropa standartında (IEC) isə bütün qapılar düzbucaqlıdır və içinə yazılan işarə ilə ayrılır: AND üçün &, OR üçün ≥1, XOR üçün =1, NOT üçün 1. Dərsliklərdə bu qapılar VƏ, VƏ YA, DEYİL, VƏ-DEYİL, VƏ YA-DEYİL, İSTİSNA EDƏN VƏ YA və İSTİSNA EDƏN VƏ YA-DEYİL adları ilə də keçir.
| Qapı | Azərbaycanca adı | ANSI simvolu | IEC işarəsi | Bul ifadəsi | Çıxış nə vaxt 1 olur? |
|---|---|---|---|---|---|
| AND | VƏ | D forması | & | Y = A · B | İki giriş də 1 olanda |
| OR | VƏ YA | Sivri qalxan | ≥1 | Y = A + B | Ən azı bir giriş 1 olanda |
| NOT | DEYİL | Üçbucaq + balon | 1 (çıxışda balon) | Y = A' | Giriş 0 olanda |
| NAND | VƏ-DEYİL | D forması + balon | & (çıxışda balon) | Y = (A · B)' | Ən azı bir giriş 0 olanda |
| NOR | VƏ YA-DEYİL | Qalxan + balon | ≥1 (çıxışda balon) | Y = (A + B)' | İki giriş də 0 olanda |
| XOR | İSTİSNA EDƏN VƏ YA | İkiqat əyri qalxan | =1 | Y = A ⊕ B | Girişlər fərqli olanda |
| XNOR | İSTİSNA EDƏN VƏ YA-DEYİL | İkiqat əyri + balon | =1 (çıxışda balon) | Y = (A ⊕ B)' | Girişlər eyni olanda |
Məntiq qapılarının doğruluq cədvəlləri
Doğruluq cədvəli qapının bütün giriş kombinasiyalarında hansı çıxışı verdiyini göstərən siyahıdır. n girişli qapının 2ⁿ sətri olur: iki girişdə 4, üç girişdə 8, dörd girişdə 16 sətir. Sətirləri ikilik say sırası ilə yazsan (00, 01, 10, 11), heç bir kombinasiyanı buraxmazsan. İki girişli altı qapının hamısı tək cədvəldə:
| A | B | AND | OR | NAND | NOR | XOR | XNOR |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | 1 | 0 | 1 |
| 0 | 1 | 0 | 1 | 1 | 0 | 1 | 0 |
| 1 | 0 | 0 | 1 | 1 | 0 | 1 | 0 |
| 1 | 1 | 1 | 1 | 0 | 0 | 0 | 1 |
NOT qapısının tək girişi olduğu üçün cədvəli iki sətirdir: A = 0 olanda çıxış 1, A = 1 olanda çıxış 0. Cədvələ diqqətlə baxsan, bir qanunauyğunluq görərsən: NAND sütunu AND-in, NOR sütunu OR-un, XNOR sütunu isə XOR-un tam əksidir. Yadda saxlamaq üçün bu qısa qaydalardan istifadə edə bilərsən: AND "hamısı 1-dirmi?", OR "ən azı biri 1-dirmi?", XOR "girişlər fərqlidirmi?" sualını verir; adının əvvəlində N olan qapı eyni suala tərs cavab verir. Qapıları özün yoxlamaq və simvolları canlı görmək üçün Məntiq qapıları alətində A və B girişlərinə toxunmağın kifayətdir.
- AND (VƏ): Ardıcıl qoşulmuş iki açar. Lampa yalnız hər iki açar qapalı olanda yanır; iki ayrı açarla açılan bank seyfi də AND qaydası ilə işləyir.
- OR (VƏ YA): Paralel qoşulmuş iki düymə. Ön qapıdakı və ya arxa qapıdakı düyməyə basılanda eyni zəng çalır.
- NOT (DEYİL): Soyuducu lampası. Qapı bağlı olanda açar basılı qalır və lampa sönür; qapı açılanda açar buraxılır və lampa yanır.
- NAND: "Hamısı qaydasında deyilsə xəbərdarlıq et" qaydası. Maşının iki təhlükəsizlik qapağından biri belə açıqdırsa, xəbərdarlıq lampası yanır.
- NOR: "Heç biri baş vermədi" qaydası. Nə tüstü, nə də qaz aşkarlananda yanan yaşıl "hər şey qaydasındadır" lampası.
- XOR: Pilləkəndəki ikitərəfli açar. Alt və ya üst açarı çevirmək lampanın vəziyyətini dəyişir; lampa iki açarın vəziyyəti fərqli olanda yanır, eyni olanda sönür.
- XNOR: Bərabərlik yoxlaması. İki bit eyni olanda 1 verir; ədəd müqayisə edicilərində və xəta yoxlama dövrələrində istifadə olunur.
Məntiq qapısı mikrosxemləri: 74HC08, 74HC32, 74HC00
Məntiq qapılarını tək-tək tranzistorla qurmaq əvəzinə hazır mikrosxemlərdən istifadə edirsən. Həvəskar elektronikada ən geniş yayılanı 74HC seriyasıdır: 14 ayaqlı DIP korpusun içində dörd ədəd iki girişli qapı olur, qida həmişə 14 nömrəli ayağa (VCC), torpaq isə 7 nömrəli ayağa (GND) qoşulur. 74HC mikrosxemləri 2-dən 6 V-a qədər işləyir, girişləri demək olar ki, heç cərəyan çəkmir və 5 V-da bir qapının gecikməsi təxminən 10 nanosaniyədir; yəni Arduino-nun tək bir digitalWrite əmrindən yüzlərlə dəfə sürətlidir. Hər çıxış 4 mA yükdə zəmanət verilən gərginlik səviyyələrini qoruyur; mütləq hədd isə çıxış başına 25 mA, bütün mikrosxem üçün 50 mA-dır.
| Mikrosxem | Qapı | Tərkibi | Ayaq düzülüşü | CMOS 4000 qarşılığı |
|---|---|---|---|---|
| 74HC08 | AND | 4 × 2 girişli | Standart (aşağıdakı cədvəl) | CD4081 |
| 74HC32 | OR | 4 × 2 girişli | Standart | CD4071 |
| 74HC00 | NAND | 4 × 2 girişli | Standart | CD4011 |
| 74HC86 | XOR | 4 × 2 girişli | Standart | CD4070 |
| 74HC02 | NOR | 4 × 2 girişli | Fərqli: çıxışlar 1, 4, 10, 13 | CD4001 |
| 74HC04 | NOT | 6 × tək girişli | Girişlər 1, 3, 5, 9, 11, 13 | CD4069 |
| 74HC14 | NOT (Schmitt trigger) | 6 × tək girişli | 74HC04 ilə eyni | CD40106 |
| CD4077 / 74HCS7266 | XNOR | 4 × 2 girişli | Nadir tapılır; adətən 74HC86 + 74HC04 | CD4077 |
74HC08, 74HC32, 74HC00 və 74HC86-nın ayaq düzülüşü tam eynidir; yalnız içdəki qapının növü dəyişir. Mikrosxemin üstündəki çıxıntı və ya nöqtə 1 nömrəli ayağın yerini göstərir. Mikrosxemə yuxarıdan, çıxıntı solda olacaq şəkildə baxanda ayaqlar saat əqrəbinin əksinə nömrələnir: alt sıra soldan sağa 1–7, üst sıra sağdan sola 8–14. A və B girişlər, Y isə çıxışdır; əvvəlindəki rəqəm qapının nömrəsidir.
| Ayaq | Vəzifəsi | Ayaq | Vəzifəsi |
|---|---|---|---|
| 1 | 1A (qapı 1 girişi) | 14 | VCC (+2…6 V) |
| 2 | 1B (qapı 1 girişi) | 13 | 4B (qapı 4 girişi) |
| 3 | 1Y (qapı 1 çıxışı) | 12 | 4A (qapı 4 girişi) |
| 4 | 2A (qapı 2 girişi) | 11 | 4Y (qapı 4 çıxışı) |
| 5 | 2B (qapı 2 girişi) | 10 | 3B (qapı 3 girişi) |
| 6 | 2Y (qapı 2 çıxışı) | 9 | 3A (qapı 3 girişi) |
| 7 | GND | 8 | 3Y (qapı 3 çıxışı) |
Eyni işi görən mikrosxemlərin fərqli ailələri var. 74LS seriyası köhnə TTL texnologiyasıdır: yalnız 4,75–5,25 V ilə işləyir, daha çox cərəyan çəkir və boşda qalan girişi adətən 1 kimi oxuyur. 74HCT seriyası 74HC-nin TTL ilə uyğun girişli variantıdır; 5 V ilə qidalanır, amma 2 V-u belə qəti 1 qəbul etdiyi üçün 3,3 V-luq ESP32 və Pico siqnallarını problemsiz oxuyur. CD4000 seriyası (CD4081, CD4011 kimi) 3–18 V kimi geniş aralıqda işləyir, lakin daha yavaşdır və ayaq düzülüşü 74HC-dən fərqlidir: CD4011 74HC00-ın yerinə birbaşa taxıla bilməz.
Düyməli breadboard təcrübəsi: 74HC08 ilə AND qapısı
Məntiq qapısını anlamağın ən yaxşı yolu onu iki düymə ilə özün yoxlamaqdır. Bu təcrübədə mikrokontroller yoxdur; yalnız bir 74HC08, iki düymə, iki ədəd 10 kΩ rezistor, bir 1 kΩ rezistor, bir LED və 100 nF kondensator istifadə edəcəksən. Qida üçün Arduino-nun 5V və GND pinləri, breadboard qida modulu və ya üç ədəd AA batareya (4,5 V) kifayətdir. Breadboard-un daxili qoşulmalarından əmin deyilsənsə, əvvəlcə Breadboard nədir? yazısına bax.

- 74HC08-i breadboard-un ortasındakı kanalın üzərinə, ayaqlar iki tərəfə düşəcək şəkildə yerləşdir; çıxıntı sola baxsın.
- 14 nömrəli ayağı + xəttinə (5 V), 7 nömrəli ayağı − xəttinə (GND) qoş və bu iki ayaq arasına 100 nF kondensatoru qoy.
- A düyməsinin bir ucunu + xəttinə, digər ucunu 1 nömrəli ayağa qoş. Eyni ayaqdan GND-yə 10 kΩ rezistor əlavə et: bu pull-down rezistoru düyməyə basılmayanda girişi qəti olaraq 0-da saxlayır.
- B düyməsini eyni qaydada 2 nömrəli ayağa qoş və onun üçün də 10 kΩ pull-down rezistoru əlavə et.
- Çıxış olan 3 nömrəli ayaqdan 1 kΩ rezistor üzərindən LED-in uzun ayağına (anod) get; LED-in qısa ayağını (katod) GND-yə qoş.
- İstifadə etmədiyin 4, 5, 9, 10, 12 və 13 nömrəli girişləri GND-yə qoş; 6, 8 və 11 nömrəli çıxışları boş burax.
- Qidanı ver və dörd kombinasiyanı ardıcıl yoxla: LED yalnız iki düyməyə birlikdə basanda yanmalıdır. Nəticələri doğruluq cədvəli ilə müqayisə et.
| Qoşulma | 74HC08 ayağı | Nəyə qoşulur? |
|---|---|---|
| Qida | 14 (VCC) | + xətti, 5 V |
| Torpaq | 7 (GND) | − xətti |
| Dekuplyaj kondensatoru | 14 ilə 7 arası | 100 nF keramik, mikrosxemə yaxın |
| A girişi | 1 | Düymə A → 5 V, 10 kΩ → GND |
| B girişi | 2 | Düymə B → 5 V, 10 kΩ → GND |
| Çıxış | 3 | 1 kΩ → LED anodu, LED katodu → GND |
| İstifadə olunmayan girişlər | 4, 5, 9, 10, 12, 13 | GND |
| İstifadə olunmayan çıxışlar | 6, 8, 11 | Boş |
NAND ilə hər qapını qurmaq: universal qapı
NAND qapısına universal qapı deyilir, çünki yalnız NAND istifadə edərək bütün digər qapıları qura bilərsən. Bunun praktik mənası var: CMOS texnologiyasında NAND 4 tranzistorla qurulan ən sadə qapılardan biridir; AND isə əslində NAND-ın arxasına əlavə edilmiş NOT-dan ibarətdir və 6 tranzistor tələb edir. Buna görə çip layihəçiləri NAND-ı çox sevir. USB yaddaşlardakı NAND flash da adını yaddaş xanalarının NAND qapısındakı tranzistorlar kimi ardıcıl qoşulmasından alır. NOR qapısı da universaldır: Aya gedən Apollo rəhbər kompüteri hər birində iki ədəd üç girişli NOR qapısı olan təxminən 2.800 mikrosxemlə hazırlanmışdı.
| Qurulacaq qapı | NAND ilə necə? | Lazım olan NAND |
|---|---|---|
| NOT | A NAND A (iki girişi birləşdir) | 1 |
| AND | (A NAND B) çıxışını NOT-dan keçir | 2 |
| OR | (A NAND A) NAND (B NAND B) | 3 |
| NOR | OR + NOT | 4 |
| XOR | N1 = A NAND B; (A NAND N1) NAND (B NAND N1) | 4 |
| XNOR | XOR + NOT | 5 |
Cədvəldəki OR sətri De Morgan qaydasına əsaslanır: (A' · B')' = A + B. Yəni iki girişi əvvəlcə ayrı-ayrılıqda tərsinə çevirib sonra NAND-a verirsənsə, OR alırsan. De Morgan-ın ikinci qaydası isə (A + B)' = A' · B' şəklindədir. Bu iki qayda koddakı şərtləri sadələşdirəndə də işinə yarayır: Arduino-da !(a && b) ilə (!a || !b) həmişə eyni nəticəni verir, !(a || b) ilə (!a && !b) də belə.
XOR-u dörd NAND ilə qurmaq klassik imtahan və laboratoriya sualıdır; tək bir 74HC00-dakı dörd qapı məhz buna kifayət edir. Əvvəlcə N1 = A NAND B hesablanır. Sonra N2 = A NAND N1 və N3 = B NAND N1 tapılır, son qapıdakı Y = N2 NAND N3 çıxışı isə XOR-u verir. Aşağıdakı qoşulma ilə breadboard təcrübəsini dörd NAND-lı XOR-a çevirə bilərsən:
| 74HC00 ayağı | Qoşulma | Vəzifəsi |
|---|---|---|
| 1 və 4 | Düymə A | A girişi (qapı 1 və qapı 2) |
| 2 və 10 | Düymə B | B girişi (qapı 1 və qapı 3) |
| 3 → 5 və 9 | Naqil | N1 = A NAND B |
| 6 → 12 | Naqil | N2 = A NAND N1 |
| 8 → 13 | Naqil | N3 = B NAND N1 |
| 11 | 1 kΩ + LED | Y = A XOR B |
| 14 / 7 | 5 V / GND | Qida |
Bir addım da irəli gedək: iki NAND qapısının çıxışlarını çarpaz olaraq bir-birinin girişinə qoşsan, SR trigger adlanan 1 bitlik yaddaş alırsan. Bu dövrə düymədən əlini çəksən belə son vəziyyəti xatırlayır. Prosessorlardakı reyestrlər, sayğaclar və 74HC595 sürüşdürmə reyestri kimi mikrosxemlər belə qapı əsaslı yaddaş xanalarının ardıcıl düzülməsi ilə yaranır.
Yarımtoplayıcı (half adder): qapılarla iki biti toplamaq
Məntiq qapılarının ən təsirli bacarığı toplama apara bilmələridir. İkilik sistemdə 0 + 0 = 0, 0 + 1 = 1, 1 + 0 = 1 və 1 + 1 = 10-dur (onluqda 2). Nəticənin sağdakı mərtəbəsinə cəm (Sum), sola aşan mərtəbəyə ötürmə (Carry) deyilir. Aşağıdakı cədvələ baxanda cəmin tam olaraq XOR, ötürmənin isə tam olaraq AND olduğunu görürsən. Yəni bir XOR və bir AND qapısı yan-yana gələndə iki tək bitlik ədədi toplayan yarımtoplayıcı alınır.
| A | B | Ötürmə (C = A AND B) | Cəm (S = A XOR B) | Onluq nəticə |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 0 | 1 | 0 | 1 | 1 |
| 1 | 0 | 0 | 1 | 1 |
| 1 | 1 | 1 | 0 | 2 (ikilik 10) |
Breadboard-da qurmaq üçün A və B düymələrini həm 74HC86-nın, həm də 74HC08-in 1 və 2 nömrəli ayaqlarına qoş. 74HC86-nın 3 nömrəli ayağı cəm LED-ini, 74HC08-in 3 nömrəli ayağı isə ötürmə LED-ini idarə edir. İki düyməyə birlikdə basanda cəm LED-i sönür, ötürmə LED-i yanır: LED-lər ikilik 10, yəni 2 göstərir. Yalnız 74HC00 istifadə etmək istəsən, XOR üçün dörd NAND-a, ötürməni tapmaq üçün isə N1-i tərsinə çevirən beşinci NAND-a ehtiyacın olur; yəni yarımtoplayıcı 5 NAND ilə qurulur.
Yarımtoplayıcı aşağı mərtəbədən gələn ötürməni nəzərə ala bilmir; bunun üçün tam toplayıcı (full adder) lazımdır. Tam toplayıcının düsturları bunlardır: S = A ⊕ B ⊕ Cin və Cout = (A · B) + (Cin · (A ⊕ B)). Bu isə iki yarımtoplayıcı və bir OR qapısı deməkdir. Dörd tam toplayıcını hər birinin ötürməsi növbətinə veriləcək şəkildə zəncirləsən, 4 bitlik toplayıcı alırsan; hazır 74HC283 mikrosxemi eyni 4 bitlik toplamanı aparır, ötürməni isə zəncirdə gözləmədən hesablayan sürətli daxili dövrə (carry look-ahead) ilə tapır. Kompüterindəki prosessorun arifmetik bloku da eyni ideyanın 64 bitlik və çox daha sürətli variantıdır.
Arduino-da məntiq qapıları: &&, ||, ! və bit əməlləri
Arduino kodunda hər məntiq qapısının iki qarşılığı var. Məntiqi operatorlar (&&, ||, !) şərtləri birləşdirir və nəticəni true və ya false kimi verir; onları if və while sətirlərində istifadə edirsən. Bit səviyyəli operatorlar (&, |, ^, ~) isə ədədin bütün bitlərinə eyni anda, sütun-sütun tətbiq olunur; bir bayt üzərində işləmək səkkiz qapını birdən işlətmək kimidir. Cədvəldəki nümunələrdə 0b1100 və 0b1010 ədədləri istifadə olundu:
| Qapı | Məntiqi (bool) | Bit səviyyəsində | Nümunə | Nəticə |
|---|---|---|---|---|
| AND | a && b | x & y | 0b1100 & 0b1010 | 0b1000 |
| OR | a || b | x | y | 0b1100 | 0b1010 | 0b1110 |
| NOT | !a | ~x | ~0b00001100 (byte) | 0b11110011 |
| NAND | !(a && b) | ~(x & y) | ~(0b1100 & 0b1010) & 0x0F | 0b0111 |
| NOR | !(a || b) | ~(x | y) | ~(0b1100 | 0b1010) & 0x0F | 0b0001 |
| XOR | a != b | x ^ y | 0b1100 ^ 0b1010 | 0b0110 |
| XNOR | a == b | ~(x ^ y) | ~(0b1100 ^ 0b1010) & 0x0F | 0b1001 |
İki növ arasındakı fərq kiçik görünür, amma gizli xətalara yol açır. && və || qısa qiymətləndirmə aparır: a && b ifadəsində a yanlışdırsa, b heç hesablanmır. & isə hər iki tərəfi həmişə hesablayır və ədədlərin bitlərinə baxır: 2 && 1 nəticəsi true olduğu halda 2 & 1 nəticəsi 0-dır, çünki 0b10 ilə 0b01-in ortaq biti yoxdur. C++-da ayrıca məntiqi XOR operatoru yoxdur; iki bool üçün a != b yazmaq ən oxunaqlı yoldur. Bit əməllərinin təfərrüatları, << və >> sürüşdürmələri və ikilik say sistemi üçün Say sistemləri və bit əməlləri yazısına baxa bilərsən.
İndi breadboard təcrübəsini Arduino Uno-ya keçirək. İki düymə 2 və 3 nömrəli pinlərə, yeddi LED (hər biri 330 Ω rezistorla) 4–10 nömrəli pinlərə qoşulur. Düymələrin bir ucu pinə, digər ucu GND-yə gedir; daxili pull-up rezistoru aktiv edildiyi üçün ayrıca rezistor lazım deyil. Tək bir kod yeddi qapının hamısını eyni anda canlandırır:
1// Mantık kapısı simülatörü: 2 buton, 7 LED / Logic gate simulator: 2 buttons, 7 LEDs
2const byte PIN_A = 2; // A butonu, diğer ucu GND / button A, other leg to GND
3const byte PIN_B = 3; // B butonu, diğer ucu GND / button B, other leg to GND
4
5// Sıra: AND, OR, NOT A, NAND, NOR, XOR, XNOR / Order: AND, OR, NOT A, NAND, NOR, XOR, XNOR
6const byte LED_PINS[7] = {4, 5, 6, 7, 8, 9, 10};
7const char* const GATE_NAMES[7] = {"AND", "OR", "NOT A", "NAND", "NOR", "XOR", "XNOR"};
8
9byte lastInputs = 0xFF; // ilk turda yazdırmayı zorlar / forces a print on the first pass
10
11void setup() {
12 pinMode(PIN_A, INPUT_PULLUP);
13 pinMode(PIN_B, INPUT_PULLUP);
14 for (byte i = 0; i < 7; i++) {
15 pinMode(LED_PINS[i], OUTPUT);
16 }
17 Serial.begin(9600);
18}
19
20void loop() {
21 // Basılı buton LOW okunur, ! ile 1 yapılır / A pressed button reads LOW, ! turns it into 1
22 bool a = !digitalRead(PIN_A);
23 bool b = !digitalRead(PIN_B);
24
25 bool out[7];
26 out[0] = a && b; // AND
27 out[1] = a || b; // OR
28 out[2] = !a; // NOT A
29 out[3] = !(a && b); // NAND
30 out[4] = !(a || b); // NOR
31 out[5] = a != b; // XOR: girişler farklı mı? / are the inputs different?
32 out[6] = a == b; // XNOR: girişler aynı mı? / are the inputs equal?
33
34 for (byte i = 0; i < 7; i++) {
35 digitalWrite(LED_PINS[i], out[i] ? HIGH : LOW);
36 }
37
38 // Yalnız girişler değişince yaz / Print only when the inputs change
39 byte inputs = (a << 1) | b;
40 if (inputs != lastInputs) {
41 Serial.print("A=");
42 Serial.print(a);
43 Serial.print(" B=");
44 Serial.print(b);
45 for (byte i = 0; i < 7; i++) {
46 Serial.print(" ");
47 Serial.print(GATE_NAMES[i]);
48 Serial.print('=');
49 Serial.print(out[i]);
50 }
51 Serial.println();
52 lastInputs = inputs;
53 }
54 delay(20); // basit sıçrama önleme / simple debounce
55}INPUT_PULLUP istifadə olunanda düyməyə basılanda pin LOW oxunur, buna görə kod oxunan dəyəri ! ilə tərsinə çevirir və basılı düymə 1 olur. Sonra hər LED öz qapısının nəticəsini göstərir: 4 AND, 5 OR, 6 NOT A, 7 NAND, 8 NOR, 9 XOR və 10 XNOR. Serial Monitor-u 9600 baud-da açsan, hər düymə dəyişəndə həmin sətrin hamısı yazılır; dörd kombinasiyanı yoxlayanda doğruluq cədvəlini öz əllərinlə çıxarmış olursan. Pull-up məntiqinin təfərrüatları Arduino-ya düymə necə qoşulur? yazısındadır.
Bit əməllərinin gücünü görmək üçün ikinci nümunə bütün doğruluq cədvəlini bir neçə sətirdə hesablayır. Əsas məqam belədir: A sütununu 0b1100, B sütununu 0b1010 ədədi kimi yazsan, hər bit cədvəlin bir sətrinə uyğun gəlir və tək bir & əməli AND sütununun dörd sətrini birdən verir. Kodun ikinci yarısı tam toplayıcı düsturlarından istifadə edərək iki 4 bitlik ədədi bit-bit toplayır; yəni prosessorun toplama dövrəsini proqramla təqlid edir. Bu kod avadanlıq tələb etmir, yalnız Serial Monitor-u açman kifayətdir.
1// Bit işlemleriyle doğruluk tablosu ve 4 bitlik toplayıcı / Truth tables with bitwise ops and a 4-bit adder
2// Her bit bir satırdır: bit 0 = (A=0, B=0) ... bit 3 = (A=1, B=1) / Each bit is one row: bit 0 = (A=0, B=0) ... bit 3 = (A=1, B=1)
3const byte COL_A = 0b1100;
4const byte COL_B = 0b1010;
5const byte MASK = 0b1111; // yalnız 4 satır / only 4 rows
6
7void printRow(const char* name, byte column) {
8 Serial.print(name);
9 Serial.print('\t');
10 for (byte row = 0; row < 4; row++) {
11 Serial.print(bitRead(column, row)); // satır satır yaz / print row by row
12 Serial.print(" ");
13 }
14 Serial.println();
15}
16
17// Tam toplayıcı: iki bit + gelen elde / Full adder: two bits + carry in
18void fullAdder(byte a, byte b, byte carryIn, byte &sum, byte &carryOut) {
19 sum = a ^ b ^ carryIn; // XOR'lar toplamı verir / XORs give the sum
20 carryOut = (a & b) | (carryIn & (a ^ b)); // AND + OR eldeyi verir / AND + OR give the carry
21}
22
23// 4 tam toplayıcı zincirlenir (ripple carry) / 4 full adders chained (ripple carry)
24byte add4(byte x, byte y, byte &carryOut) {
25 byte result = 0;
26 byte carry = 0;
27 for (byte i = 0; i < 4; i++) {
28 byte s, c;
29 fullAdder(bitRead(x, i), bitRead(y, i), carry, s, c);
30 bitWrite(result, i, s);
31 carry = c;
32 }
33 carryOut = carry;
34 return result;
35}
36
37void setup() {
38 Serial.begin(9600);
39 Serial.println(F("AB:\t00 01 10 11"));
40 printRow("AND", COL_A & COL_B);
41 printRow("OR", COL_A | COL_B);
42 printRow("NAND", ~(COL_A & COL_B) & MASK); // ~ sonrası maske şart / mask is required after ~
43 printRow("NOR", ~(COL_A | COL_B) & MASK);
44 printRow("XOR", COL_A ^ COL_B);
45 printRow("XNOR", ~(COL_A ^ COL_B) & MASK);
46
47 byte carry;
48 byte s = add4(9, 12, carry); // 1001 + 1100
49 Serial.print(F("9 + 12 = "));
50 Serial.print(s + carry * 16); // elde 16'lar basamağıdır / the carry is the 16s place
51 Serial.print(F(" (toplam / sum = "));
52 Serial.print(s, BIN);
53 Serial.print(F(", elde / carry = "));
54 Serial.print(carry);
55 Serial.println(')');
56}
57
58void loop() {
59}Arduino ilə 74HC mikrosxem test cihazı
Əlindəki mikrosxemin üzərindəki yazı silinibsə və ya sağlam olub-olmadığını bilmək istəyirsənsə, Arduino-nu test cihazına çevirə bilərsən. Bu kod standart ayaq düzülüşünə malik 74HC00, 74HC08, 74HC32 və 74HC86-nın dörd qapısının hamısına dörd giriş kombinasiyasını ardıcıl tətbiq edir, çıxışları oxuyur və nəticəni məlum nümunələrlə müqayisə edir. Mikrosxemin 14 nömrəli ayağını 5V-a, 7 nömrəli ayağını GND-yə, digər ayaqlarını koddakı cədvələ uyğun olaraq Arduino pinlərinə qoş.
1// 74HC00 / 08 / 32 / 86 tanıyıcı ve test cihazı / 74HC00 / 08 / 32 / 86 identifier and tester
2// Entegre: bacak 14 -> 5V, bacak 7 -> GND / Chip: pin 14 -> 5V, pin 7 -> GND
3// Her kapı: {A, B, Y} Arduino pinleri / Each gate: {A, B, Y} Arduino pins
4const byte GATES[4][3] = {
5 {2, 3, 4}, // kapı 1: entegre 1, 2 -> 3 / gate 1: chip 1, 2 -> 3
6 {5, 6, 7}, // kapı 2: entegre 4, 5 -> 6 / gate 2: chip 4, 5 -> 6
7 {8, 9, 10}, // kapı 3: entegre 9, 10 -> 8 / gate 3: chip 9, 10 -> 8
8 {11, 12, A0} // kapı 4: entegre 12, 13 -> 11 / gate 4: chip 12, 13 -> 11
9};
10
11// Desenin bit sırası: bit 0 = (0,0), bit 3 = (1,1) / Pattern bit order: bit 0 = (0,0), bit 3 = (1,1)
12const char* nameOf(byte pattern) {
13 switch (pattern) {
14 case 0b1000: return "AND (74HC08)";
15 case 0b1110: return "OR (74HC32)";
16 case 0b0111: return "NAND (74HC00)";
17 case 0b0110: return "XOR (74HC86)";
18 default: return "?";
19 }
20}
21
22byte testGate(byte g) {
23 byte pattern = 0;
24 for (byte row = 0; row < 4; row++) {
25 digitalWrite(GATES[g][0], bitRead(row, 1)); // A = satırın üst biti / A = high bit of the row
26 digitalWrite(GATES[g][1], bitRead(row, 0)); // B = satırın alt biti / B = low bit of the row
27 delayMicroseconds(10); // kapı ~10 ns gecikir, bol pay / the gate needs ~10 ns, plenty of margin
28 bitWrite(pattern, row, digitalRead(GATES[g][2]));
29 }
30 return pattern;
31}
32
33void setup() {
34 Serial.begin(9600);
35 for (byte g = 0; g < 4; g++) {
36 pinMode(GATES[g][0], OUTPUT);
37 pinMode(GATES[g][1], OUTPUT);
38 pinMode(GATES[g][2], INPUT);
39 }
40
41 byte first = testGate(0);
42 bool allSame = true;
43 for (byte g = 0; g < 4; g++) {
44 byte p = testGate(g);
45 Serial.print(F("Kapi / Gate "));
46 Serial.print(g + 1);
47 Serial.print(F(": "));
48 Serial.print(nameOf(p));
49 Serial.print(F(" desen / pattern 0b"));
50 Serial.println(p, BIN);
51 if (p != first) allSame = false;
52 }
53
54 if (allSame && nameOf(first)[0] != '?') {
55 Serial.println(F("Sonuc / Result: entegre saglam / chip OK"));
56 } else {
57 Serial.println(F("Sonuc / Result: bozuk kapi ya da baglanti hatasi / faulty gate or wiring error"));
58 }
59}
60
61void loop() {
62}ESP32 ilə proqramlaşdırıla bilən məntiq qapısı
ESP32-də eyni operatorlar dəyişmədən işləyir. Bu nümunədə üçüncü düymə qapı növünü ardıcıl dəyişir, tək bir LED isə seçilmiş qapının çıxışını göstərir. Beləcə sinifdə və ya təqdimatda tək dövrə ilə altı qapını nümayiş etdirə bilərsən. Düymələr GPIO 25, 26 və 27-yə (digər uclar GND-yə), LED isə 220 Ω rezistorla GPIO 23-ə qoşulur; seçilmiş qapının adı Serial Monitor-da 115200 baud-da görünür.
1// ESP32 programlanabilir mantık kapısı / ESP32 programmable logic gate
2const int PIN_A = 25; // A butonu, diğer ucu GND / button A, other leg to GND
3const int PIN_B = 26; // B butonu / button B
4const int PIN_MODE = 27; // kapı seçme butonu / gate select button
5const int PIN_LED = 23; // çıkış LED'i (220 ohm) / output LED (220 ohm)
6
7const char* const NAMES[] = {"AND", "OR", "NAND", "NOR", "XOR", "XNOR"};
8const int GATE_COUNT = 6;
9const unsigned long DEBOUNCE_MS = 30; // sıçrama süresi / bounce time
10
11int gate = 0;
12int modeStable = HIGH; // kararlı buton durumu / stable button state
13int modeRaw = HIGH; // son ham okuma / last raw reading
14unsigned long modeChangedAt = 0; // ham değerin son değiştiği an / when the raw value last changed
15
16bool evaluate(int g, bool a, bool b) {
17 switch (g) {
18 case 0: return a && b;
19 case 1: return a || b;
20 case 2: return !(a && b);
21 case 3: return !(a || b);
22 case 4: return a != b; // XOR
23 default: return a == b; // XNOR
24 }
25}
26
27void setup() {
28 Serial.begin(115200);
29 pinMode(PIN_A, INPUT_PULLUP);
30 pinMode(PIN_B, INPUT_PULLUP);
31 pinMode(PIN_MODE, INPUT_PULLUP);
32 pinMode(PIN_LED, OUTPUT);
33 Serial.printf("Kapi / Gate: %s\n", NAMES[gate]);
34}
35
36void loop() {
37 int reading = digitalRead(PIN_MODE);
38 if (reading != modeRaw) { // ham değer değişti, süreyi yeniden başlat / raw value changed, restart the timer
39 modeRaw = reading;
40 modeChangedAt = millis();
41 }
42 // 30 ms boyunca sabit kaldıysa gerçek değişimdir / steady for 30 ms means a real change
43 if (millis() - modeChangedAt > DEBOUNCE_MS && reading != modeStable) {
44 modeStable = reading;
45 if (modeStable == LOW) { // yeni basış (bırakma sayılmaz) / new press (release is ignored)
46 gate = (gate + 1) % GATE_COUNT;
47 Serial.printf("Kapi / Gate: %s\n", NAMES[gate]);
48 }
49 }
50
51 bool a = !digitalRead(PIN_A); // basılı = 1 / pressed = 1
52 bool b = !digitalRead(PIN_B);
53 digitalWrite(PIN_LED, evaluate(gate, a, b) ? HIGH : LOW);
54}Raspberry Pi Pico və MicroPython ilə məntiq qapıları
MicroPython-da məntiqi operatorlar ingilis sözləri ilə yazılır: and, or, not. Bit səviyyəli operatorlar isə C++ ilə eynidir: &, |, ^ və ~. Aşağıdakı kod GP14 və GP15-ə qoşulmuş iki düyməni oxuyur, GP16–GP21 arasındakı altı LED-də AND, OR, NAND, NOR, XOR və XNOR nəticələrini göstərir. Düymələrin digər ucu GND-yə gedir, LED-lərin hər biri 220–330 Ω rezistorla qoşulur. Kodu Thonny ilə main.py adı ilə yadda saxlasan, Pico hər açılanda işləyəcək; Pico-ya təzəcə başlayırsansa, Raspberry Pi Pico nədir? yazısından başlaya bilərsən.
1# Pico ile 6 mantık kapısı / 6 logic gates on the Pico
2from machine import Pin
3import time
4
5btn_a = Pin(14, Pin.IN, Pin.PULL_UP) # A butonu, diğer ucu GND / button A, other leg to GND
6btn_b = Pin(15, Pin.IN, Pin.PULL_UP) # B butonu / button B
7
8# GP16..GP21: AND, OR, NAND, NOR, XOR, XNOR
9leds = [Pin(n, Pin.OUT) for n in range(16, 22)]
10gates = [
11 ("AND", lambda a, b: a and b),
12 ("OR", lambda a, b: a or b),
13 ("NAND", lambda a, b: not (a and b)),
14 ("NOR", lambda a, b: not (a or b)),
15 ("XOR", lambda a, b: a != b),
16 ("XNOR", lambda a, b: a == b),
17]
18
19last = None
20while True:
21 a = int(not btn_a.value()) # basılı = 1 / pressed = 1
22 b = int(not btn_b.value())
23 results = [int(f(a, b)) for _, f in gates]
24 for led, r in zip(leds, results):
25 led.value(r)
26 if (a, b) != last: # yalnız değişince yaz / print only on change
27 line = " ".join("%s=%d" % (g[0], r) for g, r in zip(gates, results))
28 print("A=%d B=%d %s" % (a, b, line))
29 last = (a, b)
30 time.sleep_ms(20)Python-da da oxşar tələ var: ~True ifadəsi -2 verir, çünki bool əslində tam ədəddir. Biti tərsinə çevirmək üçün not x, 1 - x və ya x ^ 1 istifadə et. Həmçinin Python-un and və or operatorları həmişə True və ya False qaytarmır, sonuncu qiymətləndirdikləri dəyəri qaytarır: 0 or 5 ifadəsinin nəticəsi 5-dir. Koddakı int() çevirmələri buna görədir; beləcə LED-lərə həmişə yalnız 0 və ya 1 göndərilir.
Məntiq qapıları ilə layihə ideyaları
- Ağıllı gecə lampası (AND): Mühit qaranlıq olanda VƏ hərəkət aşkarlananda işığı yandır; LDR ilə PIR sensorunu tək bir && şərtində birləşdir.
- Pilləkən avtomatikası (XOR): Pilləkənin altındakı və üstündəki iki düymə ilə eyni lampanı idarə et; lampanın vəziyyətini XOR ilə hesabla və 220 V lampanı rele modulu ilə idarə et.
- Ev siqnalizasiyası (AND + OR): Sistem qurulu olanda qapı VƏ YA pəncərə açılarsa sirenanı işə sal. Qapını və pəncərəni reed rele ilə aşkarla; təfərrüat üçün Arduino siqnalizasiya sistemi bələdçisinə bax.
- İki açarlı seyf (AND): İki ayrı nəfər eyni anda düyməyə basmadan və ya keypad şifrəsi təsdiqlənmədən kilid açılmasın.
- 4 bitlik kalkulyator: Açarlarla daxil etdiyin iki ədədi tam toplayıcı məntiqi ilə topla və nəticəni 7 seqmentli displey üzərində göstər.
- Viktorina düyməsi: İlk basan yarışçının LED-ini kilidlə, digərlərini blokla; bu, NAND əsaslı trigger dövrəsinin proqramdakı qarşılığıdır.
- Paritet (bərabərlik) yoxlaması: Baytdakı bütün bitləri XOR-la; nəticə 1-dirsə, içindəki 1-lərin sayı təkdir. Serial rabitədəki paritet biti məhz belə hesablanır.
Tez-tez edilən xətalar və həlləri
| Əlamət | Mümkün səbəb | Həll |
|---|---|---|
| LED özbaşına yanıb-sönür, əlini yaxınlaşdıranda dəyişir | Giriş boşdadır, pull-down rezistoru yoxdur | Hər girişə 10 kΩ pull-down və ya pull-up rezistoru əlavə et |
| Mikrosxem qızır | VCC ilə GND tərs qoşulub və ya iki çıxış bir-birinə qoşulub | 14 VCC, 7 GND olmalıdır; çıxışları heç vaxt birləşdirmə |
| Heç bir qapı reaksiya vermir | Qida yoxdur və ya mikrosxem orta kanala oturmayıb | 14 ilə 7 arasını multimetrlə ölç, mikrosxemi kanalın üzərinə yerləşdir |
| 74HC02 və ya CD4011 ilə yanlış nəticə | Ayaq düzülüşü 74HC08-dən fərqlidir | Məlumat vərəqindəki ayaq cədvəlinə uyğun qoş |
| Mikrosxem lazım olandan çox cərəyan çəkir | İstifadə olunmayan girişlər boşda qalıb | Bütün boş girişləri GND-yə qoş |
| ESP32 və ya Pico ilə qeyri-sabit nəticə | 3,3 V siqnal 5 V-dakı 74HC üçün kifayət deyil | 74HC-ni 3,3 V ilə qidalandır və ya 74HCT istifadə et |
| if (a & b) gözlənilmədən false olur | & bit səviyyəsində işləyir; 2 & 1 = 0 | Şərtlərdə && istifadə et |
| if (x & 1 == 0) heç işləmir | == əməli & əməlindən əvvəl icra olunur | Mötərizə istifadə et: (x & 1) == 0 |
| Bir basışda qapı bir neçə dəfə dəyişir | Düymə sıçraması (bounce) | Proqramda 20–50 ms gözlə və ya RC filtr + 74HC14 istifadə et |
Məntiq qapıları LED yandırmaqdan prosessorun toplama aparmasına qədər bütün rəqəmsal aləmin əlifbasıdır. AND, OR və NOT-u qavradıqdan sonra if şərtini, siqnalizasiya qaydasını və ya sürüşdürmə reyestrini oxumaq çox asanlaşır. BlueGrays tətbiqində düymə ilə LED yandırma, ESP32 və Raspberry Pi Pico düymə layihələri, ağıllı pilləkən işıqlandırması və PIR ilə LDR-i birləşdirən ağıllı işıqlandırma layihələrini addım-addım dövrə sxemləri və kodları ilə tapa bilərsən; bu yazıda öyrəndiyin qapı məntiqini real layihələrdə tətbiq edə bilərsən.
Tez-tez verilən suallar
Məntiq qapıları nələrdir və nəyə lazımdır?
Yeddi əsas məntiq qapısı var: AND (VƏ), OR (VƏ YA), NOT (DEYİL), NAND, NOR, XOR və XNOR. Hər biri 0 və ya 1 dəyərli girişlərə baxıb öz qaydasına görə tək çıxış yaradır. Prosessorlar, yaddaşlar, sayğaclar və kalkulyatorlar kimi bütün rəqəmsal dövrələr bu qapıların birləşməsindən ibarətdir.
Doğruluq cədvəli necə hazırlanır?
Əvvəlcə giriş sayına görə sətir sayını tap: n giriş üçün 2ⁿ sətir lazımdır. Girişləri ikilik say sırası ilə (00, 01, 10, 11) yaz, sonra hər sətrə qapının qaydasını tətbiq edib çıxış sütununu doldur. Bir neçə qapılı dövrələrdə hər ara çıxış üçün ayrıca sütun açmaq hesablamanı asanlaşdırır.
NAND qapısı niyə universal qapıdır?
Çünki yalnız NAND qapıları istifadə edərək NOT, AND, OR, NOR, XOR və XNOR-un hamısını qura bilərsən. Məsələn, NAND-ın iki girişini birləşdirmək NOT, ardıcıl iki NAND AND, dörd NAND isə XOR verir. NOR qapısı da eyni xüsusiyyətə malik olduğu üçün o da universal qapı sayılır.
XOR ilə XNOR qapısı arasındakı fərq nədir?
XOR girişlər bir-birindən fərqli olanda 1 verir; XNOR isə girişlər eyni olanda 1 verir. XNOR, XOR çıxışının tərsidir və iki bitin bərabər olub-olmadığını yoxlamaq üçün istifadə olunur. XOR isə toplama dövrələrində, paritet yoxlamasında və biti tərsinə çevirmədə istifadə olunur.
74HC08 ilə 74LS08 arasındakı fərq nədir?
Hər ikisi dörd ədəd iki girişli AND qapısı ehtiva edir və ayaq düzülüşləri eynidir. 74HC08 CMOS texnologiyası ilə hazırlanır, 2–6 V arasında işləyir və çox az cərəyan çəkir; 74LS08 isə TTL-dir, yalnız 5 V civarında işləyir və daha çox cərəyan sərf edir. Yeni layihələrdə 74HC, 3,3 V-luq siqnalları 5 V-luq dövrəyə qoşanda isə 74HCT seçilir.
Arduino-da && ilə & arasındakı fərq nədir?
&& məntiqi VƏ operatorudur; iki şərtin də doğru olub-olmadığına baxır və true və ya false qaytarır. & isə bit səviyyəsində VƏ-dir və ədədlərin hər bitini ayrı-ayrılıqda müqayisə edir. Buna görə 2 && 1 true, 2 & 1 isə 0 nəticəsini verir; if şərtlərində && istifadə etməlisən.
Bu yazıdan sonra edə biləcəyin layihələr
Bütün layihələrə bax
Düymə ilə LED yandırma (Push)
Qapı zəngi kimi: bassan işıq yanır, buraxanda sönür. Arduino düyməni daim dinləyir; düymə basılı olanda LED-i yandırır, əlini çəkdiyin anda söndürür.

Düymə ilə LED yandırma (On Off)
Düyməyə bir dəfə basanda işıq yanır, bir daha basanda sönür; tam otağındakı lampa düyməsi kimi.

ESP32 ilə düymədən LED idarəsi (Push)
Düymə basılı saxlananda LED yanır, buraxılanda sönür. ESP32-nin rəqəmsal giriş pinindən və daxili pull-up rezistorundan necə istifadə olunduğunu göstərir. INPUT_PULLUP rejimi sayəsində xarici rezistor lazım deyil.

ESP32 ilə düymədən LED idarəsi (Toggle)
Düyməyə hər basanda LED-in vəziyyəti dəyişir: yanırsa sönür, sönükdürsə yanır. Klassik toggle (keçid) nümunəsi. Debounce (sıçrama önləmə) ilə düymənin mexaniki küyünü təmizləyərək bir basışda bir dəyişiklik təmin edirik.

Raspberry Pi Pico düymə ilə LED yandırma (Push)
Pico ilə ilk giriş layihəsi — düymə oxuma! Düyməyə basdıqca LED yanır, buraxdıqca sönür. Bu layihə LED animasiyalarından sonrakı böyük addımdır: Pico-ya xaricdən siqnal girişi. Yeni öyrəniləcəklər: Pin.IN (giriş rejimi), Pin.PULL_UP (daxili pull-up rezistoru — düymə üçün standart), button.value() oxuması. GP14 LED, GP2 düymə (daxili PULL_UP). Düyməyə basılanda siqnal LOW (0), buraxılanda HIGH (1) olur — bu tərs məntiq əvvəlcə çaşdırıcıdır, amma sənaye standartıdır.

Raspberry Pi Pico ilə 2 düymə ilə 2 LED-in müstəqil idarəsi
2 düymə, 2 LED, bir-birindən tamamilə müstəqil! Hər düymə öz LED-ini idarə edir: BTN1-ə basanda qırmızı LED, BTN2-yə basanda yaşıl LED yanır. İkisinə eyni anda bassan, iki LED də yanır (paralel işləmə). Bu layihədə bir neçə Pin obyektini birlikdə idarə etməyi, Python-un qısa if-else-i olan ternary operatorunu (1 if x else 0) və GPIO xəritəsini (GP12/13 LED çıxışı, GP4/5 düymə girişi) öyrənirsən.

Ağıllı pilləkən və koridor işıqlandırması
Pilləkənə və ya koridora addım atanda işıqlar sənin getdiyin istiqamətdə, pillə-pillə yanır.

ESP32 ağıllı işıqlandırma (PIR + LDR + Rele + OLED)
ESP32, PIR hərəkət sensoru, LDR işıq sensoru və rele modulu ilə evinin dəhlizini, tualetini və ya kilerini ağıllı işıqlandırmaya çeviririk. Mühit işıqlıdırsa, hərəkət olsa belə işıq yanmır; beləliklə gündüz boş yerə enerji sərf olunmur. İşıq 30 saniyə açıq qalır; hərəkət davam edərsə, müddət avtomatik uzanır.
Digər yazılar
BlueGrays tətbiqi
Bu dövrəni telefonunda addım-addım qur
Dövrə sxemi, kod və hissə siyahısı bir ekranda. 500-dən çox Arduino, ESP32 və Pico layihəsi səni gözləyir.
Telefonunla skan et
Kameranı koda tut; telefonunun tətbiq mağazası açılır.
ya da mağazada aç

