Kondansatör: Yavaş Sönen LED
Butonu bıraktığında LED birden sönmesin, birkaç saniyede yavaşça kararsın. Bunu sağlayan parça kondansatör: butona basılıyken dolar, bırakınca biriktirdiği enerjiyi LED'e geri verir. 1000 µF ile 1 kΩ'un sönme süresini nasıl belirlediğini, elektrolitik kondansatörün neden yönlü olduğunu ve RC zaman sabitini kendi gözünle görürsün.

Video
Devre Şeması

Breadboard Yerleşimi

Kurulum Adımları
- 1
S1 butonunu orta oluğun üstüne yerleştir: sol bacakları 5. sıraya, sağ bacakları 7. sıraya gelsin. Butonu tam oturana kadar bastır.
- 2
Bir jumper ile üst + hattını 5. sıranın üst yarısına bağla. Burası butonun sol üst bacağının sırasıdır.
- 3
R1'in (220 Ω; kırmızı, kırmızı, kahverengi) bir bacağını 7. sıranın alt yarısına, yani butonun sağ alt bacağının sırasına, diğer bacağını alt yarıda 12. sıraya tak.
- 4
C1'in bacaklarına bak: uzun bacak artı (+), gövdedeki şeritli taraf eksidir (−). Elektrolitik kondansatör ters takılırsa bozulur, yönü karıştırma.
- 5
C1'in uzun (+) bacağını 12. sıranın alt yarısına, şeritli taraftaki (−) bacağını alt GND (−) hattına tak.
- 6
R2'nin (1 kΩ; kahverengi, siyah, kırmızı) bir bacağını alt yarıda 12. sıraya, diğer bacağını 17. sıraya tak.
- 7
LED1'in uzun bacağını alt yarıda 17. sıraya, kısa bacağını 18. sıraya tak.
- 8
Bir jumper ile 18. sıranın alt yarısını alt GND (−) hattına bağla.
- 9
Bir jumper ile üst GND hattını alt GND hattına bağla (breadboard'un sağ ucunda, 29. sıranın hizasında). Pil üst hatlara takılacağı için alt hat bu köprüyle GND olur.
- 10
Pil başlığının kırmızı kablosunu üst + hattına, siyah kablosunu üst GND (−) hattına tak. Bağlantıları şemayla bir kez karşılaştır, sonra pili başlığa geçir.
İpucu: bağlantıları kurarken pili ya da güç kaynağını takma.
Test Adımları
- 1
Pili tak ve butona dokunma: LED1 sönük kalır.
- 2
S1'e bas ve iki saniye basılı tut: LED hemen yanar.
- 3
Butonu bırak: LED birden sönmez, yaklaşık üç dört saniyede yavaşça kararır.
- 4
Butona çok kısa dokunup çek: kondansatör tam dolmadığı için LED daha kısık yanar ve daha çabuk söner.
Nasıl Çalışır
Butona basınca C1 dolar ve LED yanar. Butonu bırakınca C1, R2 üzerinden boşalır; LED yaklaşık üç dört saniyede yavaşça söner.
Kondansatör enerji depolar
Kondansatörün içinde birbirine değmeyen iki iletken yüzey vardır. Gerilim uygulandığında bu yüzeylerde yük birikir; gerilim kesildiğinde yük orada kalır. C1 küçük bir depo gibidir: butona basılıyken dolar, bırakınca boşalır.
Dolma
Butona bastığında akım R1'den geçip iki yola ayrılır: bir kısmı C1'i doldurur, bir kısmı R2 üzerinden LED'i yakar. C1 saniyenin beşte biri kadar sürede dolar ve gerilimi yaklaşık 7,7 V'ta durur. LED bu sırada 5,7 mA ile yanar.
Boşalma
Butonu bıraktığında pilin yolu kesilir; LED'i besleyen tek kaynak artık C1'dir. Kondansatör R2 ve LED üzerinden boşaldıkça gerilimi düşer, akım azalır ve LED kısılır. Gerilim 2 V'a yaklaştığında LED söner; C1'in içinde yaklaşık 2 V kalır.
RC zaman sabiti
Boşalmanın hızını R2 ile C1'in çarpımı belirler: 1 kΩ × 1000 µF = 1 saniye. Her saniyede akım yaklaşık üçte birine iner. Bu yüzden LED önce hızlı, sonra giderek yavaş kısılır ve üç dört saniye sonra gözle seçilmez olur.
Formüller
Zaman sabiti (boşalma)
τ = R2 × C1
Örnek: 1 kΩ × 1000 µF = 1 s
LED akımı (S1 basılı)
I = (Vpil − VLED) / (R1 + R2)
Örnek: (9 V − 2 V) / (220 Ω + 1 kΩ) ≈ 5,7 mA
C1 gerilimi (S1 basılı)
VC = Vpil − I × R1
Örnek: 9 V − 0,0057 A × 220 Ω ≈ 7,7 V
İlk şarj akımı
I = Vpil / R1
Örnek: 9 V / 220 Ω ≈ 41 mA; yalnızca ilk anda, sonra hızla düşer
Sönerken LED akımı
I(t) = I0 × e^(−t / τ)
Örnek: 1 s sonra 5,7 mA × 0,37 ≈ 2,1 mA; 3 s sonra ≈ 0,3 mA
Sık Yapılan Hatalar
LED butonu bırakınca hemen sönüyor.
C1 takılı değil, yanlış sırada ya da değeri çok küçük. Artı bacağı R1 ile R2'nin buluştuğu 12. sırada olmalı.
Kondansatör ısınıyor.
C1 ters takılmış. Pili çıkar; uzun bacağı 12. sıraya, şeritli tarafı GND hattına çevir.
LED butona basmadan yanıyor ve hiç sönmüyor.
+ jumper'ı ile R1 aynı numaralı sıraya takılmış, buton atlanmış. Jumper 5. sıranın üstünde, R1 7. sıranın altında olmalı.
LED yavaş sönüyor ama süre çok kısa.
İki direncin yeri karışmış: R2 yerine 220 Ω takılırsa zaman sabiti 0,22 s'ye iner. 1 kΩ, C1 ile LED arasında olmalı.
Sıkça Sorulanlar
Kondansatör küçük bir pil gibi mi çalışır?
İkisi de enerji depolar ama çok farklı miktarda. Bu devredeki kondansatör LED'i yalnızca birkaç saniye besleyebilir; 9 V pil aynı LED'i günlerce yakar. Kondansatörün üstünlüğü çok hızlı dolup boşalabilmesidir. Bu yüzden zamanlama, yumuşatma ve kısa süreli enerji desteği işlerinde kullanılır.
Elektrolitik kondansatörü ters takarsam ne olur?
Elektrolitik kondansatör yönlüdür. Ters bağlanırsa içinden akım sızar, ısınır, şişer ve patlayabilir. Uzun bacak artıdır; gövdedeki eksi işaretli şerit eksi bacağı gösterir. Pili takmadan önce yönü mutlaka kontrol et ve üzerinde yazan gerilimin en az 16 V olduğundan emin ol.
Sönme süresini nasıl uzatırım?
Süreyi R2 ile C1'in çarpımı belirler. Kondansatörü büyütürsen, örneğin 2200 µF takarsan ya da R2'yi artırırsan LED daha yavaş söner. R2'yi büyütmek LED'in en yüksek parlaklığını da düşürür; kondansatörü büyütmek parlaklığı değiştirmez, yalnızca süreyi uzatır.
R1 ne işe yarıyor, çıkarsam olmaz mı?
Boş bir kondansatör ilk anda kısa devre gibi davranır ve çok yüksek akım çeker. R1 bu ilk akımı yaklaşık 41 mA ile sınırlar; böylece butonun kontakları ve pil zorlanmaz. Kondansatör yine de saniyenin beşte biri kadar kısa bir sürede dolar, gecikmeyi fark etmezsin.
