EL-4BaşlangıçTemel devreler

Potansiyometre ile LED Kısma

LED'in parlaklığını bir mili çevirerek ayarla. Potansiyometre ayarlanabilir bir dirençtir: mili çevirdikçe direnci 0 ile 10 kΩ arasında değişir, LED'den geçen akım da onunla birlikte değişir. Potun yanına neden mutlaka sabit bir direnç eklendiğini ve üç bacaktan hangi ikisinin kullanıldığını kurarak öğrenirsin.

0.0(0)
7 tamamlandı
Potansiyometre ile LED Kısma
9 V pil, bir 10 kΩ potansiyometre, bir 1 kΩ direnç, bir kırmızı LED ve üç jumper ile kurulur. Pot ile direnç LED'e seri bağlıdır; potun direnci sıfırken akım 7 mA, en yüksek değerindeyken yaklaşık 0,6 mA olur. Öğrenme: potansiyometrenin iç yapısı, iki bacakla ayarlı direnç olarak kullanımı, koruyucu seri direncin görevi ve seri dirençlerin toplanması.

Video

Devre Şeması

Potansiyometre ile LED Kısma - Devre Şeması

Breadboard Yerleşimi

Potansiyometre ile LED Kısma - Breadboard Yerleşimi

Kurulum Adımları

  1. 1

    RV1 potansiyometresini oluğun üst yarısına yerleştir: üç bacağı 5., 7. ve 9. sıralara gelsin. Bacaklar birer sıra atlayarak oturur. Potu tam yerine oturana kadar bastır.

  2. 2

    Bacakları tanı: ortadaki bacak (7. sıra) sürgüdür, yanlardaki iki bacak direnç şeridinin uçlarıdır. Bu devrede 9. sıradaki uç bacak ile orta bacak kullanılır; 5. sıradaki bacak boş kalır.

  3. 3

    Bir jumper ile üst + hattını 9. sıranın üst yarısına bağla.

  4. 4

    R1'in (1 kΩ; kahverengi, siyah, kırmızı) bir bacağını 7. sıranın üst yarısına, diğer bacağını 7. sıranın alt yarısına tak. Direnç orta oluğun üstünden köprü gibi geçer.

  5. 5

    LED1'in uzun bacağını 7. sıranın alt yarısına, R1'in bacağıyla aynı sıraya tak.

  6. 6

    LED1'in kısa bacağını alt yarıda 8. sıraya tak.

  7. 7

    Bir jumper ile 8. sıranın alt yarısını alt GND (−) hattına bağla.

  8. 8

    Bir jumper ile üst GND hattını alt GND hattına bağla (breadboard'un sağ ucunda, 29. sıranın hizasında). Pil üst hatlara takılacağı için alt hat bu köprüyle GND olur.

  9. 9

    Potun milini yaklaşık orta konuma getir.

  10. 10

    Pil başlığının kırmızı kablosunu üst + hattına, siyah kablosunu üst GND (−) hattına tak. Bağlantıları şemayla bir kez karşılaştır, sonra pili başlığa geçir.

İpucu: bağlantıları kurarken pili ya da güç kaynağını takma.

Test Adımları

  1. 1

    Pili tak: LED1 kısık bir ışıkla yanmalı.

  2. 2

    Mili yavaşça bir yöne çevir: LED parlar ya da kısılır. Öbür yöne çevirdiğinde tersi olur.

  3. 3

    Mili parlak uca kadar çevir: LED en parlak hâline gelir ve orada sabit kalır. R1 sayesinde akım 7 mA'i geçmez.

  4. 4

    Mili öbür uca kadar çevir: LED çok kısılır ama tamamen sönmez.

Nasıl Çalışır

Potansiyometre LED'e seri bağlı ayarlı bir dirençtir. Mili çevirdikçe toplam direnç 1 kΩ ile 11 kΩ arasında değişir, LED akımı 7 mA ile 0,6 mA arasında gezer.

Potun içi

Potun iki uç bacağı arasında yay biçiminde 10 kΩ'luk bir direnç şeridi vardır. Orta bacak, mile bağlı bir sürgüyle bu şeridin üzerinde gezer. Mili çevirdikçe sürgü ile uç bacak arasında kalan şerit uzar ya da kısalır; direnç 0 ile 10 kΩ arasında değişir.

Seri dirençler toplanır

Pot ile R1 arka arkaya bağlıdır, bu yüzden dirençleri toplanır. Akım (9 V − 2 V) / (RV1 + R1) formülüyle bulunur. Potun direnci büyüdükçe toplam direnç büyür, akım küçülür ve LED kısılır.

Koruyucu direnç

Potun direnci sıfıra indiğinde devrede yalnızca R1 kalır ve akım 7 mA olur. R1 olmasaydı o anda LED'i sınırlayan hiçbir şey kalmazdı. Ayarlı bir direncin yanına her zaman, en kötü durumda bile akımı sınırlayan sabit bir direnç konur.

Parlaklık eşit adımlarla değişmez

Pot tam ortadayken toplam direnç 6 kΩ, akım yaklaşık 1,2 mA olur; bu, en yüksek akımın altıda biridir. Akımdaki değişimin büyük kısmı dönüşün parlak ucunda toplanır. Göz küçük akımlardaki farkı iyi seçtiği için LED yine de düzgün kısılıyor gibi görünür.

Formüller

  • LED akımı

    I = (Vpil − VLED) / (RV1 + R1)

    Örnek: Pot ortada: (9 V − 2 V) / (5 kΩ + 1 kΩ) ≈ 1,2 mA

  • En yüksek akım (RV1 = 0 Ω)

    Imax = (Vpil − VLED) / R1

    Örnek: (9 V − 2 V) / 1 kΩ = 7 mA

  • En düşük akım (RV1 = 10 kΩ)

    Imin = (Vpil − VLED) / (RV1 + R1)

    Örnek: (9 V − 2 V) / (10 kΩ + 1 kΩ) ≈ 0,64 mA

Sık Yapılan Hatalar

  • Parlaklık değişmiyor, LED hep aynı.

    R1 potun orta bacağına değil, uç bacağına bağlanmış. R1'in üst bacağı 7. sırada olmalı.

  • LED yanmıyor.

    R1 oluğun iki yanını birleştirmiyor ya da alt GND köprüsü eksik.

  • LED çok parlak, pot ısınıyor.

    R1 atlanmış, pot doğrudan LED'e bağlanmış. Pili hemen çıkar ve R1'i orta bacak ile LED arasına tak.

  • LED hep kısık.

    R1 yerine 10 kΩ ya da 100 kΩ takılmış. Renkler kahverengi, siyah, kırmızı olmalı.

Sıkça Sorulanlar

Potun üçüncü bacağı neden boş kalıyor?

Potun içinde iki uç bacak arasında 10 kΩ'luk bir direnç şeridi, orta bacakta ise bu şeridin üzerinde gezen bir sürgü vardır. Akımı ayarlamak için sürgü ile uçlardan biri yeterlidir. Üç bacağın birlikte kullanıldığı gerilim bölücü bağlantısını serinin sonraki devrelerinde göreceksin.

R1 olmadan yalnızca potla LED kısılmaz mı?

Kısılır ama güvenli olmaz. Mili sona kadar çevirdiğinde potun direnci sıfıra iner. O anda LED 9 V pile dirençsiz bağlanmış olur; hem LED hem de potun içindeki ince direnç şeridi yanabilir. R1, pot hangi konumda olursa olsun devrede kalır ve akımı en fazla 7 mA ile sınırlar.

LED neden tamamen sönmüyor?

Pot en yüksek değerindeyken toplam direnç 11 kΩ olur ve LED'den hâlâ yaklaşık 0,6 mA geçer. LED'ler bu kadar küçük akımda bile gözle görülür bir ışık verir. LED'i tamamen söndürmek için akımı kesmen, yani devreye bir buton ya da anahtar eklemen gerekir.

Parlaklık neden dönüşün bir ucunda çok hızlı değişiyor?

Akım toplam dirençle ters orantılıdır. Toplam direnç 1 kΩ'dan 2 kΩ'a çıktığında akım yarıya iner; bu, dönüşün yalnızca onda biridir. Dönüşün geri kalanında direnç 2 kΩ'dan 11 kΩ'a çıkarken akım çok daha yavaş azalır. Bu yüzden değişimin büyük kısmı parlak uca sıkışır.