Əsaslar · 15 dəq oxu

Kirxhof qanunları: cərəyan və gərginlik qanunu, həll olunmuş nümunələr

Kirxhof qanunları nədir? Cərəyan (KCL) və gərginlik (KVL) qanunu, düyün, kontur və işarə qaydası, addım-addım 3 həll olunmuş dövrə, Arduino və multimetrlə yoxlama.

Kirxhof qanunları elektrik dövrəsində cərəyanların və gərginliklərin necə bölüşdürüldüyünü izah edən iki əsas qaydadır. Kirxhofun cərəyanlar qanunu (KCL) belə deyir: düyünə daxil olan cərəyanların cəmi həmin düyündən çıxan cərəyanların cəminə bərabərdir. Kirxhofun gərginliklər qanunu (KVL) isə belə deyir: qapalı kontur boyunca dolanarkən rastlaşdığın gərginliklərin işarəli cəmi sıfırdır. Alman fiziki Gustav Kirxhof bu iki qaydanı 1845-ci ildə, hələ universitet tələbəsi olarkən dərc etdi; bu gün bir LED dövrəsindən telefonunun ana platasına qədər bütün dövrə analizi bu iki cümlənin üzərində qurulub.

Ohm qanunu tək bir komponentin gərginliyi, cərəyanı və müqaviməti arasındakı əlaqəni verir; Kirxhof qanunları isə bu komponentlərin bir-birinə necə qoşulduğunu nəzərə alır. İkisini birlikdə istifadə etdikdə bir neçə budağı, hətta bir neçə qida mənbəyi olan dövrələri belə kağız-qələmlə həll edə bilərsən. Bu yazıda düyün və kontur anlayışlarını, ən çox çaşdıran işarə qaydasını, addım-addım həll olunmuş üç nümunə dövrəni, Arduino, ESP32 və Raspberry Pi Pico ilə ölçərək yoxlama təcrübəsini, multimetrlə yoxlamanı və şagirdlərin ən çox buraxdığı səhvləri tapacaqsan.

Kirxhof qanunları ilə həll olunan dövrələrdə istifadə edilən rezistorlar
Kirxhof qanunlarını görməyin ən asan yolu rezistorlardan qurulmuş dövrədir: hər rezistorun cərəyanı və gərginliyi iki sadə qaydadan tapılır.

Kirxhof qanunları nədir? Düyün, budaq və kontur anlayışları

Kirxhof qanunlarını tətbiq etməzdən əvvəl dövrəni düzgün oxumaq lazımdır və bunun üçün dörd anlayış kifayətdir. Düyün üç və ya daha çox komponentin birləşdiyi nöqtədir; breadboard-da eyni cərgəyə taxılan bütün ayaqlar tək düyündür, çünki ideal telin müqaviməti sıfır qəbul edilir. Budaq iki düyün arasında qalan və içindən tək bir cərəyanın keçdiyi yoldur; budaqda bir və ya bir neçə komponent ardıcıl qoşulmuş ola bilər. Kontur (ilmə) bir düyündən başlayıb budaqlar üzrə irəliləyərək eyni düyünə qayıdan qapalı yoldur. İçində başqa kontur olmayan ən kiçik konturlara xanə deyilir. Dövrə sxemlərini oxumaqda çətinlik çəkirsənsə, əvvəlcə dövrə sxemini oxumaq yazısına nəzər sala bilərsən.

AnlayışTərifArduino dövrəsində nümunə
DüyünÜç və ya daha çox komponentin birləşdiyi nöqtəGərginlik bölücünün iki rezistoru ilə yükün birləşdiyi orta nöqtə (Nümunə 2-dəki A)
Budaqİki düyün arasında olan, içindən tək cərəyan keçən yolRəqəmsal pin, 220 Ω rezistor və LED-dən ibarət xətt
Kontur (ilmə)Başladığı düyünə qayıdan qapalı yol5V → rezistor → LED → GND → 5V
Xanəİçində başqa kontur olmayan ən kiçik konturParalel qoşulmuş iki LED budağı arasında qalan halqa
Referans düyünGərginlikləri ölçdüyümüz 0 V nöqtəsiArduino-nun GND pini

Kirxhofun cərəyan qanunu (KCL): düyünə daxil olan cərəyan çıxana bərabərdir

Cərəyanlar qanununun düsturu ΣI daxil = ΣI çıxan şəklindədir. Eyni şeyi daxil olan cərəyanları müsbət, çıxan cərəyanları mənfi götürərək ΣI = 0 kimi də yaza bilərsən. Qanunun arxasında yükün saxlanması dayanır: elektronlar düyündə yığıla və ya yoxdan var ola bilməz; nöqtəyə nə qədər yük daxil olursa, eyni anda o qədəri çıxmalıdır. Bunu borulardakı su kimi düşün: dəqiqədə 30 litr su daşıyan boru ikiyə ayrılırsa və budaqlardan birindən 10 litr axırsa, digərindən mütləq 20 litr axır. Elektrikdə də 30 mA cərəyan iki budağa ayrılanda, budaqlardan biri 10 mA çəkirsə, digəri 20 mA çəkir.

Bir nümunə ilə möhkəmləndirək. Düyünə I1 = 50 mA və I2 = 20 mA daxil olur, I3 = 15 mA çıxır; dördüncü naqildəki I4 cərəyanını axtarırıq və onun da çıxdığını fərz edirik. KCL-ə görə 50 + 20 = 15 + I4, yəni I4 = 55 mA. I4-ün düyünə daxil olduğunu fərz etsəydin, tənlik 50 + 20 + I4 = 15 olardı və I4 = −55 mA çıxardı. Mənfi işarə xəta deyil; sadəcə cərəyanın sənin fərz etdiyin istiqamətin əksinə axdığını bildirir. Arduino layihələrində bu qanunla hər gün qarşılaşırsan: platanın 5V pinindən çıxan ümumi cərəyan o xəttə qoşulmuş sensorların, LED-lərin və modulların cərəyanlarının cəmidir. Qida mənbəyi seçərkən apardığın hesab əslində KCL hesabıdır.

Kirxhofun gərginlik qanunu (KVL): qapalı konturda cəm sıfırdır

Gərginliklər qanununun düsturu ΣV = 0-dır: qapalı konturda dolanarkən mənbələrin yüksəltdiyi gərginliklərin cəmi rezistorlarda və digər komponentlərdə düşən gərginliklərin cəminə bərabərdir. Bu da enerjinin saxlanmasından gəlir. Dağ yürüyüşünü düşün: təpəyə dırmaşıb müxtəlif cığırlarla enərək başladığın nöqtəyə qayıdanda ümumi hündürlük dəyişikliyin sıfırdır. Dövrədə də qida mənbəyi yükləri müəyyən "hündürlüyə" qaldırır, rezistorlar və LED-lər bu hündürlüyü addım-addım sərf edir; başladığın nöqtəyə qayıdanda hesab sıfıra qapanır.

KVL-in iki mühüm nəticəsi var. Birincisi, ardıcıl qoşulmuş komponentlərin gərginlikləri toplanaraq mənbə gərginliyini verir: 9 V-luq batareyaya ardıcıl qoşulmuş üç rezistorun gərginlikləri 2 V, 3 V və 4 V olarsa, cəmi düz 9 V edir. İkincisi, eyni iki düyün arasına paralel qoşulan bütün budaqların gərginliyi bərabərdir; çünki iki budaq birlikdə kontur yaradır və birində düşən gərginlik digərində düşən gərginliyə bərabər olmalıdır. Ardıcıl və paralel rezistor hesablama yazısındakı qaydaların hamısı əslində bu iki qanunun xüsusi hallarıdır.

İşarə qaydası: istiqamət seçimi və müsbət-mənfi

Kirxhof qanunlarında buraxılan səhvlərin çoxu işarələrdən qaynaqlanır. Qayda sadədir, amma ardıcıl tətbiq olunmalıdır. Əvvəlcə hər budağa bir cərəyan istiqaməti fərz et və sxemdə oxla göstər; istiqaməti düzgün təxmin etməli deyilsən. Sonra hər kontur üçün bir keçid istiqaməti seç (çox vaxt saat əqrəbi istiqaməti) və konturu bu istiqamətdə gəzərkən rastlaşdığın hər komponentin gərginliyini aşağıdakı cədvələ görə yaz. Bu yazıda istifadə etdiyimiz qayda belədir: gərginlik artımları müsbət, gərginlik düşgüləri mənfi yazılır.

KomponentKeçid istiqamətiKVL tənliyinə yazılan
RezistorFərz edilən cərəyanla eyni istiqamətdə−I × R (gərginlik düşür)
RezistorFərz edilən cərəyanın əksi istiqamətdə+I × R (gərginlik artır)
Gərginlik mənbəyi (batareya, adapter)− qütbdən + qütbə+V
Gərginlik mənbəyi (batareya, adapter)+ qütbdən − qütbə−V
LED və ya diod (keçiricilikdə)Anoddan katoda−Vf (təxminən sabit düşgü)
Həllin sonunda bir cərəyan mənfi çıxarsa, dövrəni baştan həll etmə; o cərəyan sadəcə okun əksi istiqamətdə axır. Dəyəri olduğu kimi, mənfi işarəsi ilə digər tənliklərdə istifadə etməyə davam et. Yeganə qayda budur: konturu yazarkən yarı yolda keçid istiqamətini və ya işarə qaydasını dəyişmə.

Kirxhof qanunları Ohm qanunu ilə addım-addım necə tətbiq olunur?

  1. Dövrəni çək; düyünlərə hərf (A, B…), rezistorlara və mənbələrə ad ver, GND-ni referans düyün seç.
  2. Hər budaq üçün bir cərəyan təyin et (I1, I2, I3…) və istiqamətini oxla göstər.
  3. Düyünlərin sayı n isə istənilən n − 1 düyün üçün KCL tənliyini yaz.
  4. Budaqların sayı b isə b − n + 1 müstəqil kontur (adətən xanələr) üçün KVL tənliyini yaz.
  5. Rezistorlardakı gərginlikləri Ohm qanunu ilə I × R kimi yaz; beləliklə məchullar yalnız cərəyanlar olur.
  6. Tənliklər sistemini əvəzetmə və ya yox etmə üsulu ilə həll et; kΩ və mA istifadə etsən, nəticələr birbaşa volt çıxır.
  7. Yoxla: istifadə etmədiyin konturda KVL-in ödəndiyini və mənbələrin verdiyi gücün rezistorların sərf etdiyi gücə bərabər olduğunu yoxla.

Tənliklərin sayı niyə belədir? Hər budağın cərəyanı bir məchuldur, yəni b məchul var. n düyünün hamısı üçün KCL yazsan, sonuncusu digərlərindən çıxarıla bilər, buna görə yalnız n − 1 tənlik yeni məlumat verir. Çatışmayan b − (n − 1) tənliyi KVL tamamlayır. Dərslərdə görəcəyin düyün gərginlikləri və kontur cərəyanları üsulları da bu iki qanunun nizamlı tətbiqidir: düyün üsulunda KCL-i düyün gərginlikləri ilə, kontur üsulunda KVL-i xanə cərəyanları ilə yazırsan. Hesablamalarda Ohm qanunu kalkulyatoru və ardıcıl-paralel rezistor aləti işini sürətləndirir.

Nümunə 1: LED və rezistorlu ardıcıl dövrə

Arduino-nun bir rəqəmsal pini HIGH olanda 5 V verir. Bu pinə 220 Ω-luq rezistor, rezistorun o biri ucuna isə qırmızı LED qoşuruq; LED-in katodu GND-yə gedir. Dövrədə tək budaq və tək kontur var, buna görə tək KVL tənliyi kifayətdir. Qırmızı LED-in düz gərginliyini Vf ≈ 2,0 V qəbul edək. GND-dən başlayıb cərəyan istiqamətində dolansaq: pin +5 V, rezistor −220 × I, LED −2,0 V. Tənlik 5 − 220 × I − 2,0 = 0 olur və buradan I = 3,0 / 220 = 13,6 mA tapılır. Rezistorun üzərində 3,0 V, LED-in üzərində 2,0 V düşür; cəmləri mənbənin 5 V-una bərabərdir.

KomponentGərginlikCərəyanGüc
Arduino pini (mənbə)+5,0 V13,6 mA68,2 mW verir
220 Ω rezistor−3,0 V13,6 mA40,9 mW sərf edir
Qırmızı LED−2,0 V13,6 mA27,3 mW sərf edir
Cəm (KVL və güc balansı)0 V—68,2 = 40,9 + 27,3 mW

Real dövrədə nəticə bir az fərqli çıxır. Arduino Uno pininin çıxış gərginliyi cərəyan verdikcə bir qədər düşür; bu dövrədə pin gərginliyi 4,7–4,8 V ətrafına enir və cərəyan 12,5 mA civarında olur; LED-in düz gərginliyi də rənginə və cərəyanına görə dəyişir. Yenə də üsul eynidir: Kirxhof tənliyi qurulur, rezistor gərginliyi Ohm qanunu ilə yazılır. LED-in sabit müqavimətinin olmadığını, ona təxminən sabit gərginlik düşgüsü kimi yanaşmaq lazım olduğunu LED nədir yazısında izah etmişik. Müxtəlif rənglər üçün düzgün rezistoru LED rezistoru kalkulyatoru ilə saniyələr içində tapa bilərsən.

Nümunə 2: Gərginlik bölücü və paralel budaqlar

İndi bir az daha real dövrə: 5 V-luq qida əvvəlcə R1 = 1 kΩ-luq rezistordan keçib A düyününə çatır. A düyünündən iki budaq çıxır: biri R2 = 2,2 kΩ üzərindən, digəri R3 = 3,3 kΩ üzərindən GND-yə enir. Bu, alt rezistoruna yük qoşulmuş gərginlik bölücüdür. Yeganə məchul düyün gərginliyi VA-dır. A düyünü üçün KCL yazaq: R1-dən gələn cərəyan R2-yə və R3-ə gedən cərəyanların cəminə bərabərdir. Cərəyanları Ohm qanunu ilə gərginlik vasitəsilə yazsaq (kΩ və mA ilə) (5 − VA) / 1 = VA / 2,2 + VA / 3,3 alırıq. Sağ tərəf VA × 0,7576 olur, tənlik 5 = VA × 1,7576 şəklinə düşür və VA ≈ 2,845 V tapılır.

KəmiyyətHesabNəticə
I1 (R1-dən)(5 − 2,845) / 1 kΩ2,155 mA
I2 (R2-dən)2,845 / 2,2 kΩ1,293 mA
I3 (R3-dən)2,845 / 3,3 kΩ0,862 mA
KCL yoxlamasıI2 + I32,155 mA = I1
Güc balansı5 V × 2,155 mA10,78 mW = 4,64 + 3,68 + 2,45 mW

İndi KVL ilə yoxlayaq. Mənbə, R1 və R2-dən ibarət sol xanədə (5 V → R1 → R2 → GND) 5 − 2,155 − 2,845 = 0 çıxır. R2 ilə R3-ün yaratdığı sağ xanədə iki rezistorun gərginliyi eynidir (2,845 V) və fərq sıfırdır; paralel budaqların gərginliyi buna görə bərabərdir. Eyni nəticəni ekvivalent müqavimətlə də tapa bilərsən: R2 ∥ R3 = 1,32 kΩ, cəmi 2,32 kΩ və 5 / 2,32 = 2,155 mA. Bu nümunədən çıxan praktik dərs budur: R3 qoşulmazdan əvvəl bölücünün çıxışı 5 × 2,2 / 3,2 ≈ 3,44 V-dur, yük qoşulanda 2,845 V-a düşür. Gərginlik bölücü düsturu yalnız çıxışdan cərəyan çəkilmədikdə doğrudur; yük qoşanda hesabı KCL ilə yenidən aparmalısan. Sürətli yoxlama üçün gərginlik bölücü kalkulyatorundan istifadə edə bilərsən.

Nümunə 3: İki mənbəli dövrə və mənfi cərəyan

Kirxhof qanunlarının əsl gücü ardıcıl-paralel sadələşdirmə ilə həll olunmayan dövrələrdə üzə çıxır. Solda V1 = 9 V-luq mənbə R1 = 1 kΩ üzərindən, sağda V2 = 5 V-luq mənbə R2 = 1 kΩ üzərindən ortaq A düyününə qoşulub; A düyünündən də R3 = 2 kΩ-luq yük rezistoru GND-yə enir. İki mənbənin mənfi ucu da GND-dədir. Cərəyanları belə fərz edək: I1 və I2 mənbələrdən A-ya doğru, I3 isə A-dan GND-yə doğru axır. İki düyün (A və GND) və üç budaq olduğu üçün 1 KCL və 2 KVL tənliyi yazacağıq (kΩ və mA ilə):

  • KCL (A düyünü): I1 + I2 = I3
  • KVL (sol xanə): 9 − 1 × I1 − 2 × I3 = 0
  • KVL (sağ xanə): 5 − 1 × I2 − 2 × I3 = 0

I3 yerinə I1 + I2 yazanda sol xanə 3 × I1 + 2 × I2 = 9, sağ xanə 2 × I1 + 3 × I2 = 5 olur. Birinci tənliyi 3-ə, ikincini 2-yə vurub bir-birindən çıxsan 5 × I1 = 17, yəni I1 = 3,4 mA tapılır. Bunu yerinə qoyanda I2 = −0,6 mA və I3 = 2,8 mA çıxır. I2-nin mənfi çıxması cərəyanın 5 V-luq mənbədən A-ya deyil, A-dan 5 V-luq mənbənin müsbət ucuna doğru axdığını göstərir: 9 V-luq mənbə həm yükü qidalandırır, həm də 5 V-luq mənbəyə 0,6 mA cərəyan verir. Güc balansı ilə yoxlayaq: V1 9 × 3,4 = 30,6 mW verir; R1 11,56 mW, R2 0,36 mW, R3 15,68 mW sərf edir, V2 isə 5 × 0,6 = 3 mW çəkir. Cəm yenə 30,6 mW edir, yəni həll düzgündür. İstifadə etmədiyimiz xarici kontur da ödənir: 9 − 3,4 − 0,6 − 5 = 0.

Bu nümunə real həyat üçün mühüm xəbərdarlıq daşıyır: gərginlikləri fərqli iki qida mənbəyini birbaşa birləşdirsən, yüksək olan alçaq olanın içinə cərəyan verir. Batareya, USB portu və ya stabilizator bu əks cərəyana görə layihələndirilməyibsə, qızır; doldurula bilməyən batareya sızdıra bilər, kompüterin USB portu zədələnə bilər. Arduino Uno-da USB və VIN eyni anda qoşulu olanda platadakı müqayisəedici və MOSFET dövrəsi bunun qarşısını alır; öz dövrəndə iki mənbəni birləşdirməlisənsə, arasına diod qoy. Ətraflı məlumat Arduino-nun qida təminatı yazısındadır.

Kirxhof qanunlarını Arduino ilə ölçərək yoxlamaq

Nəzəriyyəni təcrübədə görmək üçün gərginlik bölücünü və LED-i eyni dövrədə birləşdirək. 5V pinindən R1 = 330 Ω ilə A nöqtəsinə gəl. A nöqtəsindən iki budaq çıxsın: biri R2 = 2,2 kΩ ilə GND-yə, digəri R3 = 220 Ω ilə B nöqtəsinə və oradan qırmızı LED-in anoduna getsin; LED-in katodu GND-yə qoşulsun. Plata A və B nöqtələrinin gərginliyini analoq girişlərdən oxuyacaq, hər rezistorun cərəyanını Ohm qanunu ilə hesablayacaq və A düyünündə KCL-in ödənib-ödənmədiyini göstərəcək. Əvvəlcə təxmin edək: LED-i 1,9 V-luq sabit düşgü qəbul edib A düyünü üçün KCL yazsaq (5 − VA) / 330 = VA / 2200 + (VA − 1,9) / 220 tənliyindən VA ≈ 2,96 V, I1 ≈ 6,2 mA, I2 ≈ 1,35 mA və I3 ≈ 4,8 mA tapılır.

Dövrə nöqtəsiArduino UnoESP32Raspberry Pi Pico
Qida (R1-in üst ucu)5V3V33V3(OUT), pin 36
A nöqtəsi (R1, R2, R3 birləşməsi)A0GPIO 34GP26 (ADC0)
B nöqtəsi (R3 ilə LED anodu)A1GPIO 35GP27 (ADC1)
R2-nin alt ucu və LED katoduGNDGNDGND
ESP32 və Raspberry Pi Pico-nun analoq girişləri ən çoxu 3,3 V-a dözür. Bu platalarda dövrəni heç vaxt 5V və ya VIN pinindən qidalandırma; R1-in üst ucunu 3V3 pininə qoş. Arduino Uno-da isə 5V pini təhlükəsizdir, çünki analoq girişlər 5 V-a qədər ölçür.
C++ (Arduino IDE)
1// Kirchhoff yasalarını ölçerek doğrulama / Verifying Kirchhoff's laws by measurement
2// Besleme -> R1 (330) -> A ; A -> R2 (2.2k) -> GND ; A -> R3 (220) -> B -> LED -> GND
3// Supply -> R1 (330) -> A ; A -> R2 (2.2k) -> GND ; A -> R3 (220) -> B -> LED -> GND
4
5#if defined(ARDUINO_ARCH_ESP32)
6const float VCC = 3.30;          // 3V3 pininde ölçtüğün gerilim / voltage you measured on 3V3
7const int PIN_A = 34;            // ADC1, yalnız giriş / ADC1, input only
8const int PIN_B = 35;
9float readVolts(int pin) {
10  return analogReadMilliVolts(pin) / 1000.0;   // kalibre edilmiş okuma / calibrated reading
11}
12#else
13const float VCC = 5.00;          // 5V pininde ölçtüğün gerilim / voltage you measured on 5V
14const int PIN_A = A0;
15const int PIN_B = A1;
16float readVolts(int pin) {
17  return analogRead(pin) * VCC / 1023.0;       // 10 bit ADC, referans 5V / 5V reference
18}
19#endif
20
21const float R1 = 330.0;          // ohm
22const float R2 = 2200.0;
23const float R3 = 220.0;
24
25float averageVolts(int pin) {    // 16 okumanın ortalaması / average of 16 readings
26  float sum = 0;
27  for (int i = 0; i < 16; i++) {
28    sum += readVolts(pin);
29  }
30  return sum / 16.0;
31}
32
33void setup() {
34  Serial.begin(115200);
35}
36
37void loop() {
38  float vA = averageVolts(PIN_A);
39  float vB = averageVolts(PIN_B);
40
41  float vR1 = VCC - vA;          // R1 gerilimi / voltage across R1
42  float vR2 = vA;                // R2 gerilimi / voltage across R2
43  float vR3 = vA - vB;           // R3 gerilimi / voltage across R3
44  float vLed = vB;               // LED gerilimi / voltage across the LED
45
46  float i1 = vR1 / R1 * 1000.0;  // Ohm kanunu, mA / Ohm's law, mA
47  float i2 = vR2 / R2 * 1000.0;
48  float i3 = vR3 / R3 * 1000.0;
49
50  // KAY: A düğümüne giren = çıkan / KCL: into node A = out of node A
51  Serial.print(F("I1 = "));
52  Serial.print(i1, 2);
53  Serial.print(F(" mA   I2 + I3 = "));
54  Serial.print(i2 + i3, 2);
55  Serial.print(F(" mA   fark / error = "));
56  Serial.print(i1 - i2 - i3, 3);
57  Serial.println(F(" mA"));
58
59  // KGY: dış çevre / KVL: outer loop
60  Serial.print(F("VR1 + VR3 + VLED = "));
61  Serial.print(vR1, 2);
62  Serial.print(F(" + "));
63  Serial.print(vR3, 2);
64  Serial.print(F(" + "));
65  Serial.print(vLed, 2);
66  Serial.print(F(" = "));
67  Serial.print(vR1 + vR3 + vLed, 2);
68  Serial.print(F(" V   kaynak / supply = "));
69  Serial.print(VCC, 2);
70  Serial.println(F(" V"));
71
72  // KGY: paralel kollar aynı gerilimde / KVL: parallel branches share one voltage
73  Serial.print(F("VR2 = "));
74  Serial.print(vR2, 2);
75  Serial.print(F(" V   VR3 + VLED = "));
76  Serial.print(vR3 + vLed, 2);
77  Serial.println(F(" V"));
78  Serial.println();
79  delay(2000);
80}

Kod hər nöqtəni 16 dəfə oxuyub ortalamasını alır; beləliklə ADC-nin kiçik titrəyişləri azalır. Arduino Uno-da analogRead() 0–1023 arasında ədəd qaytarır və referansı 5V xəttidir, yəni bir addım təxminən 4,9 mV-dur. ESP32 bölməsində isə analogReadMilliVolts() funksiyası kalibrlənmiş dəyəri birbaşa millivolt kimi verir; GPIO 34 və 35 Wi-Fi açıq olanda da işləyən ADC1 blokuna aid, yalnız giriş kimi istifadə olunan pinlərdir. Eyni kod #if sətri sayəsində hər iki platada kompilyasiya olunur. Serial Monitor-u 115200 baud-a tənzimlədikdə Uno-da təxminən "I1 = 6.17 mA I2 + I3 = 6.17 mA" sətrini görürsən. KCL fərqi sıfıra yaxındır, amma tam sıfır deyil; əksərən 0,3 mA-dən aşağı qalır və rezistorların 1–5% tolerantlığından, ADC-nin addım ölçüsündən qaynaqlanır. ESP32-də 3,3 V ilə I1 təxminən 3,1 mA olur və LED daha zəif yanır.

Koddakı gərginlik cəmləri həmişə tam olaraq mənbəyə bərabər çıxır və bunun səbəbi maraqlıdır: Arduino yalnız düyün gərginliklərini (GND-yə görə) ölçür, komponent gərginliklərini isə bu ölçmələrin fərqi kimi hesablayırıq. Fərqlər kontur boyunca toplananda öz-özünə mənbəyə bərabər olur. Yəni bu təcrübədə həqiqətən sınanan qanun KCL-dir; KVL-in müstəqil yoxlamasını hər komponentin uclarını ayrı-ayrı ölçən multimetrlə edirsən. VCC sabitinə də 5V pinində multimetrlə ölçdüyün real dəyəri yaz; USB ilə qidalanan Uno-da bu dəyər əksərən 4,7–5,1 V arasındadır.

Raspberry Pi Pico (MicroPython) ilə eyni təcrübə

Pico-da dövrəni 3V3(OUT) pinindən qidalandır; A nöqtəsini GP26-ya, B nöqtəsini GP27-yə qoş. Pico-nun ADC-si read_u16() ilə 0–65535 arasında dəyər qaytarır və referansı təxminən 3,3 V-dur; buna görə xam dəyəri 3,3-ə vurub 65535-ə bölmək gərginliyi verir. 3,3 V-da rezistorlara qalan pay azaldığı üçün cərəyanlar kiçilir: LED-i 1,8 V qəbul etsək, VA ≈ 2,26 V, I1 ≈ 3,1 mA, I2 ≈ 1,0 mA və I3 ≈ 2,1 mA gözlənilir. Pico-nu hələ quraşdırmamısansa, Raspberry Pi Pico nədir yazısındakı Thonny addımlarını izləyə bilərsən.

MicroPython
1from machine import ADC, Pin
2import time
3
4VCC = 3.3                          # 3V3(OUT) pininde ölçtüğün gerilim / voltage you measured on 3V3(OUT)
5R1, R2, R3 = 330, 2200, 220        # ohm
6adc_a = ADC(Pin(26))               # GP26 = ADC0, A noktası / node A
7adc_b = ADC(Pin(27))               # GP27 = ADC1, B noktası / node B
8
9def volts(adc):
10    total = 0
11    for _ in range(16):            # 16 okumanın ortalaması / average of 16 readings
12        total += adc.read_u16()
13    return total / 16 * VCC / 65535
14
15while True:
16    v_a = volts(adc_a)
17    v_b = volts(adc_b)
18    i1 = (VCC - v_a) / R1 * 1000   # Ohm kanunu, mA / Ohm's law, mA
19    i2 = v_a / R2 * 1000
20    i3 = (v_a - v_b) / R3 * 1000
21    # KAY: A düğümüne giren = çıkan / KCL: into node A = out of node A
22    print("I1 = {:.2f} mA  I2 + I3 = {:.2f} mA  fark / error = {:.3f} mA".format(i1, i2 + i3, i1 - i2 - i3))
23    print("VR1 = {:.2f} V  VR2 = {:.2f} V  VR3 = {:.2f} V  VLED = {:.2f} V".format(VCC - v_a, v_a, v_a - v_b, v_b))
24    time.sleep(2)

Multimetrlə təcrübi yoxlama

Kirxhof qanunlarını yoxlamaq üçün rəqəmsal multimetr
Rəqəmsal multimetr: gərginliyi komponentin uclarından paralel, cərəyanı isə dövrəni açıb ardıcıl qoşaraq ölçürsən.

Multimetr Kirxhof qanunlarını heç bir kod yazmadan birbaşa ölçərək görməyə imkan verir. KVL üçün seçici açarı DC gərginliyə (DCV) qoy; əvvəlcə mənbənin gərginliyini, sonra konturdakı hər komponentin gərginliyini ardıcıl ölç. Qırmızı probu həmişə keçid istiqamətində əvvəl gələn uca, qara probu sonrakı uca qoysan, işarələr də öz-özünə düzgün çıxır. KCL üçün isə dövrəni açmalısan: qırmızı probu mA yuvasına tax, ölçmək istədiyin budağı bir nöqtədən ayır və multimetri həmin boşluğa ardıcıl qoş. Daha praktik yol rezistorun gərginliyini ölçüb dəyərinə bölərək cərəyanı tapmaqdır; bu üsulda dövrəni heç açmırsan. Diapazonları və qoruyucunu multimetrdən necə istifadə etmək olar yazısında ətraflı izah etmişik.

ÖlçməProbların yeriGözlənilən (5,00 V-da)
Mənbə5V ilə GND5,00 V
V_R15V ilə A nöqtəsi≈ 2,04 V
V_R2A nöqtəsi ilə GND≈ 2,96 V
V_R3A ilə B nöqtəsi≈ 1,06 V
V_LEDB nöqtəsi ilə GND≈ 1,90 V
KVL yoxlamasıV_R1 + V_R3 + V_LED2,04 + 1,06 + 1,90 = 5,00 V
KCL yoxlaması (mA diapazonu)I1 ilə I2 + I3≈ 6,18 mA = 1,35 + 4,83 mA

Ölçdüyün dəyərlərin hesabla tam eyni çıxmasını gözləmə; 2–5% fərqlər normaldır. Bunun dörd səbəbi var: rezistorların tolerantlığı (qızılı zolaqlı rezistorlarda 5%, qəhvəyi zolaqlılarda 1%), multimetrin öz dəqiqliyi (ucuz modellərdə DC gərginlikdə təxminən 0,5% üstəgəl bir neçə mərtəbə), mA diapazonunda ölçü cihazının daxili müqaviməti (bir neçə omdan 10 Ω-a qədər; budağa ardıcıl girdiyi üçün cərəyanı bir qədər azaldır) və LED-in düz gərginliyinin temperaturla dəyişməsi. Gərginlik diapazonunda multimetrin giriş müqaviməti adətən 10 MΩ olduğundan kΩ-luq dövrələrdə təsiri nəzərə alınmaya bilər. Fərq 10%-i keçirsə, rezistorun dəyəri səhv oxunmuş, qoşulma boş və ya breadboard cərgələri qarışdırılmış ola bilər; breadboard nədir yazısındakı daxili qoşulma sxemi ilə yoxla.

Multimetr cərəyan diapazonunda olanda (mA və ya 10A yuvasında) probları heç vaxt komponentin uclarına və ya mənbənin iki ucuna paralel toxundurma. Bu diapazonda ölçü cihazı demək olar ki, qısa qapanma kimidir: qoruyucusu yanır, qoruyucusu yoxdursa həm cihaz, həm mənbə zədələnir. Cərəyan ölçməsi bitəndə qırmızı probu mütləq V yuvasına geri tax.

Kirxhof qanunları harada işinə yarayır? Layihə ideyaları

  • Güc büdcəsi: Layihəndəki hər modulun cərəyanını topla (KCL) və adapterin ya da batareyanın bunu qarşılayıb-qarşılamadığına bax; batareya müddəti üçün batareya ömrü kalkulyatorundan istifadə et.
  • Arduino voltmetr: 0–25 V ölçən gərginlik bölücü qur və analoq girişin yükünü KCL ilə hesaba qat; addımlar Arduino voltmetr düzəltmək yazısındadır.
  • Çoxlu LED paneli: Hər LED-ə öz rezistorunu ver, ümumi cərəyanı hesabla və pin ilə stabilizator həddini aşmadığını yoxla.
  • LDR ilə işıq ölçən: LDR və sabit rezistor gərginlik bölücüdür; ölçdüyün gərginlikdən LDR-in müqavimətini KVL ilə geri hesabla (LDR işıq sensoru).
  • Uitston körpüsü: Dörd rezistorlu körpüdə orta nöqtələr arasındakı gərginlik R1 / R2 = R3 / R4 olduqda sıfırdır; yük hüceyrələri bu prinsiplə işləyir (HX711 yük hüceyrəsi).
  • Şunt rezistorla cərəyan ölçmə: Yük xəttinə 1 Ω kimi kiçik rezistor qoy, üzərindəki gərginliyi ölçüb I = V / R ilə dövrənin çəkdiyi cərəyanı tap; böyük cərəyanlar üçün ACS712 cərəyan sensoru daha uyğundur.

Şagirdlərin tez-tez buraxdığı səhvlər və həlləri

  • Konturun ortasında işarə qaydasını dəyişmək: Bir komponentdə düşgünü mənfi, digərində müsbət yazmaq tənliyi pozur. Keçid istiqamətini əvvəldən seç və cədvəldəki qaydaya sadiq qal.
  • Mənfi cərəyanı səhv sanmaq: Mənfi çıxan cərəyan sadəcə əks istiqamətdə axır. Dövrəni yenidən həll etməyə ehtiyac yoxdur; dəyəri işarəsi ilə istifadə et.
  • Artıq və ya eyni tənlik yazmaq: n düyünün hamısı üçün KCL yazmaq müstəqil tənlik əlavə etmir. n − 1 KCL və b − n + 1 KVL tənliyi ilə kifayətlən; eyni konturu iki dəfə yazma.
  • Vahidləri qarışdırmaq: Ω ilə mA-i vuranda nəticə volt yox, millivolt olur. Ya hamısını V, A və Ω, ya da hamısını V, mA və kΩ ilə yaz.
  • LED-i rezistor kimi hesablamaq: LED-in sabit müqaviməti yoxdur; keçiricilikdə təxminən sabit gərginlik düşgüsü (qırmızıda 1,8–2,2 V) kimi davranır. KVL-də onu −Vf kimi yaz.
  • Mənbəni ideal sanmaq: USB-nin 5 V-u əksərən 4,75–5,25 V aralığındadır, batareyanın da daxili müqaviməti var. Hesabda 5 V yerinə ölçdüyün dəyəri istifadə et.
  • Ortaq torpağı unutmaq: Fərqli mənbələrlə qidalanan iki dövrənin GND-ləri birləşməyibsə, aralarında ortaq referans yoxdur və ölçmələr mənasız çıxır. Ətraflı məlumat GND və ortaq torpaq yazısındadır.
  • Ampermetri paralel, voltmetri ardıcıl qoşmaq: Cərəyan həmişə dövrəni açıb ardıcıl, gərginlik həmişə komponentin uclarından paralel ölçülür.
Kirxhof qanunları sabit cərəyanda və Arduino layihələrindəki aşağı tezlikli siqnallarda həmişə doğrudur. Dəyişən cərəyanda da ani qiymətlər üçün doğrudur; lakin kondensator və induktiv sarğı olan dövrələrdə effektiv (RMS) gərginlikləri düz toplaya bilməzsən, fazaları da nəzərə almalısan. Çox yüksək tezliklərdə (məsələn, 2,4 GHz Wi-Fi antenasında) və ya konturun içindən dəyişən maqnit sahəsi keçəndə qanunların bu sadə forması kifayət etmir, amma breadboard dövrələrində bu vəziyyətlə qarşılaşmazsan.

Kirxhof qanunları iki cümlədən ibarətdir, amma elektronikada hesabladığın hər şeyin əsasında dayanır: cərəyan düyündə itmir, gərginlik konturda sıfıra qapanır. Ohm qanunu ilə birlikdə istifadə etdikdə LED rezistorlarından yüklü gərginlik bölücülərə, iki mənbəli dövrələrdən güc büdcəsinə qədər hər sualı addım-addım həll edə bilərsən. Öyrəndiklərini real dövrədə sınamaq istəsən, BlueGrays tətbiqindəki LED yandırma, LDR ilə işıq ölçmə və LCD ekranlı rəqəmsal voltmetr layihələrinə bax; hər birində dövrə sxemi və kod addım-addım izah olunur, multimetrini yanına alıb ölçdüyün dəyərləri buradakı hesablarla müqayisə edə bilərsən.

Tez-tez verilən suallar

Kirxhofun cərəyan qanunu nədir?

Kirxhofun cərəyan qanunu (KCL) düyünə daxil olan cərəyanların cəminin həmin düyündən çıxan cərəyanların cəminə bərabər olduğunu bildirir. Yükün saxlanmasına əsaslanır: yük nöqtədə yığıla və ya itə bilməz. Məsələn, 30 mA cərəyan iki budağa ayrılırsa və budaqlardan biri 10 mA çəkirsə, digəri 20 mA çəkir.

Kirxhofun gərginlik qanunu nədir?

Kirxhofun gərginlik qanunu (KVL) qapalı kontur boyunca gərginliklərin işarəli cəminin sıfır olduğunu bildirir. Başqa sözlə, mənbənin verdiyi gərginlik həmin konturdakı komponentlərdə düşən gərginliklərin cəminə bərabərdir. 5 V-luq dövrədə rezistor 3 V düşürürsə, LED-ə 2 V qalır.

Kirxhof qanunları ilə Ohm qanunu arasında fərq nədir?

Ohm qanunu (V = I × R) tək bir rezistorun gərginliyi, cərəyanı və müqaviməti arasındakı əlaqəni verir. Kirxhof qanunları isə komponentlərin bir-birinə necə qoşulduğunu, yəni cərəyanların düyünlərdə necə bölüşdürüldüyünü və gərginliklərin konturlarda necə toplandığını izah edir. Dövrə həllində ikisi birlikdə istifadə olunur: Kirxhof tənlikləri qurulur, rezistor gərginlikləri Ohm qanunu ilə yazılır.

Kirxhof qanunlarında cərəyan mənfi çıxarsa, bu nə deməkdir?

Mənfi cərəyan həllin səhv olduğunu yox, cərəyanın əvvəldə fərz etdiyin istiqamətin əksinə axdığını göstərir. Böyüklüyü düzgündür; sxemdəki oxu əksinə çevirmək kifayətdir. Dövrəni yenidən həll etmədən dəyəri işarəsi ilə digər hesablarda istifadə edə bilərsən.

Kirxhof qanunları ilə neçə tənlik yazmalıyam?

Dövrədə b budaq və n düyün varsa, b məchul cərəyan var. n − 1 düyün üçün cərəyan qanununu, b − n + 1 müstəqil kontur üçün gərginlik qanununu yazırsan; beləliklə tənliklərin sayı məchulların sayına bərabər olur. Məsələn, 3 budaqlı və 2 düyünlü dövrədə 1 KCL və 2 KVL tənliyi kifayətdir.

Kirxhof qanunları dəyişən cərəyanda keçərlidirmi?

Bəli, ani qiymətlər üçün həmişə keçərlidir. Lakin kondensator və induktiv sarğı olan AC dövrələrində effektiv (RMS) gərginliklər düz toplanmır; gərginlikləri fazaları ilə birlikdə, fazorlar və ya kompleks ədədlərlə toplamalısan. Çox yüksək tezliklərdə və uzun ötürücü xətlərdə isə qanunların sadə forması dalğa modellərinə yer verir.

Bütün layihələrə bax
2 LED yandırma
AR-2Başlanğıc

2 LED yandırma

İki LED növbə ilə sürətlə yanıb-sönür: biri yanan zaman o biri sönür, sanki bir-birinə top atırlar. Arduino hər işığı saniyənin beşdə biri qədər yandırıb o birinə keçir.

4.6(109)
360
LED yandırma
AR-1Başlanğıc

LED yandırma

Elektronikanın ilk salamı: tək bir LED-i yandırıb söndürmək. Arduino LED-i çox qısa fasilələrlə yandırıb söndürür, işıq sürətlə qırpılır.

4.6(198)
1241
LDR ilə işıq intensivliyinin oxunması
AR-11Başlanğıc

LDR ilə işıq intensivliyinin oxunması

Otağın nə qədər işıqlı olduğunu rəqəmlə görmək istəyirsən? İşığa həssas kiçik hissə olan LDR ətraf işığı ölçür, Arduino isə bu dəyəri yarım saniyədən bir kompüter ekranına yazır.

4.6(83)
143
LDR ilə gecə lampası
AR-12Başlanğıc

LDR ilə gecə lampası

Hava qaralanda öz-özünə yanan, səhər olanda sönən kiçik gecə lampası. İşıq sensoru otaqdakı işıqlığı ölçür; ətraf kifayət qədər qaranlıqdırsa, Arduino LED-i yandırır, işıqlananda söndürür.

4.7(105)
224
ESP32 LDR modulu ilə işıq şiddətinin oxunması
ES-11Başlanğıc

ESP32 LDR modulu ilə işıq şiddətinin oxunması

LDR modulunun xam ADC dəyərini və qaranlıq/işıqlı istinadlara görə hesablanan nisbi işıq faizini Serial Monitor-da real vaxtda izləmək. Bu faiz lux ölçməsi deyil. Modulun kalibrləmə məntiqini öyrədir. 10-cu layihədən əvvəl etmək idealdır; çünki hədd dəyərini müəyyən etmək üçün istifadə olunur.

4.6(36)
55
Raspberry Pi Pico xarici LED-in yanıb-sönməsi (breadboard)
PI-2Başlanğıc

Raspberry Pi Pico xarici LED-in yanıb-sönməsi (breadboard)

Pico-nun daxili LED-indən sonrakı addım: breadboard-a xarici LED qoşub GP14 pini ilə idarə etmək. Bu layihədə Pico-nun istənilən GPIO pinindən çıxış kimi istifadəni, LED-in qütblərini (uzun ayaq = anod/+, qısa ayaq = katod/–) və cərəyanı məhdudlaşdıran rezistorun (220Ω) niyə vacib olduğunu öyrənirsən. Rezistoru qoymasan, LED-ə artıq cərəyan gedər və yana bilər.

4.5(2)
7
LCD ekranla rəqəmsal voltmetr
AR-56Orta
Premium

LCD ekranla rəqəmsal voltmetr

Batareyanın və ya adapterin nə qədər gərginlik verdiyini özünün düzəltdiyi ölçü cihazı ilə öyrən.

4.5(27)
36
ESP32 potensiometr ilə LED parlaqlığı (analoq → PWM)
ES-13Orta
Premium

ESP32 potensiometr ilə LED parlaqlığı (analoq → PWM)

Bu layihədə potensiometrlə LED parlaqlığını analoq olaraq idarə edirik. ESP32-nin ADC pini potensiometrdən gələn 0-3.3V gərginliyi oxuyur, sonra bu dəyər PWM (Pulse Width Modulation) siqnalına çevrilərək LED-ə göndərilir. Beləliklə potensiometri çevirdikcə LED pilləli şəkildə parlayır və sönür. Arduino Core 3.0+ ilə analogWrite() birbaşa istifadə oluna bilər; ESP32-S2/S3-də ADC dəqiqliyi 12-bitə sabitlənir.

4.5(19)
32