Lehimləmə necə aparılır? Lehimləyici, lehim məftili və pin header bələdçisi
Lehimləmə necə aparılır? Lehimləyicinin temperaturu, qurğuşunlu və qurğuşunsuz lehim məftili, ucun qalaylanması, pin header lehimləmə, soyuq lehim, körpü, sökmə və büzüşən boru ilə naqil calama.
Lehimləmə necə aparılır sualının qısa cavabı budur: təmiz və qalaylı lehimləyici ucunu platadakı mis pad-ə və hissənin ayağına eyni vaxtda toxundurub birləşməni 1–2 saniyə qızdırırsan; sonra lehim məftilini lehimləyiciyə yox, qızmış birləşmə nöqtəsinə verirsən. Lehim əriyib pad-in və ayağın üzərinə yayılanda əvvəlcə məftili, sonra lehimləyicini çəkirsən və birləşmə soyuyana qədər hissəni tərpətmirsən. Düzgün temperaturda bütün proses 3–4 saniyə çəkir və ayağın ətrafını bürüyən, kiçik vulkan formasında hamar bir birləşmə alınır.
Arduino, ESP32 və ya Raspberry Pi Pico ilə məşğul olursansa, lehimdən uzun müddət yan keçə bilməzsən: sensor modullarının çoxunun pin header-i ayrıca paketdə göndərilir, Pico və Arduino Pro Mini adətən pinsiz gəlir, robot maşının mühərrik naqilləri və LED lentlərin ucları da lehim tələb edir. Bu bələdçidə lehimləyici və lehim məftili seçimini, temperatur ayarını, ucun təmizlənməsini və qalaylanmasını, pin header və modul lehimləməni addım-addım öyrənəcəksən. Sonra yaxşı və pis lehimi görünüşündən ayırmağı, soyuq lehimi və lehim körpüsünü tapıb düzəltməyi, lehim nasosu və fitilləri ilə sökməni, naqil calayıb büzüşən boru ilə izolyasiya etməyi, həm sağlamlığını, həm də platanı qoruyan təhlükəsizlik qaydalarını görəcəksən.

Lehim nədir, necə işləyir?
Lehim ərimə temperaturu misdən xeyli aşağı (təxminən 180–230 °C) olan, qalay əsaslı ərintidir. Əriyib maye halına gəlmiş lehim təmiz mis səthlə təmasda olanda onu islədir: qalay ilə mis arasında nazik metallararası (intermetal) qat yaranır və iki metal kimyəvi olaraq bir-birinə bağlanır. Yəni lehim yapışqan deyil; hissənin ayağı ilə platadakı mis halqa (pad) arasında həm elektrik, həm də mexaniki əlaqə yaradır. Bu bağın yaranması üçün iki şərt var: səthlərin lehimin ərimə temperaturundan yuxarı qızması və səthdəki oksid qatının təmizlənməsi. İstiliyi lehimləyici verir, oksidi isə lehim məftilinin içindəki flux (qatran) həll edir. Lehim yaxşı tutmayanda problem demək olar ki, həmişə bu ikisindən birindədir: ya birləşmə kifayət qədər qızmayıb, ya da flux tükənib və səth yenidən oksidləşib.
Lehimləyici seçimi: güc, temperatur ayarı və uc
Elektronika üçün lehimləyici alanda ilk baxmalı olduğun şey vat deyil, temperatur nəzarətidir. Ucuz, ayarsız qələm tipli lehimləyicilər rozetkada qaldıqca qızmağa davam edir və boşda 400 °C-dən yuxarı qalxa bilər; bu, ucun tez qaralmasına, flux-un dərhal yanmasına və pad-lərin platadan qopmasına səbəb olur. Temperatur ayarlı lehimləyici isə ucu seçdiyin dəyərdə saxlayır. Vat dəyəri temperaturu yox, qızdırıcının nə qədər sürətlə bərpa olunduğunu göstərir: 60 W-lıq ayarlı lehimləyici geniş GND sahəsinə toxunanda düşən temperaturu 25 W-lıq lehimləyicidən xeyli tez geri qaytarır. Hobbi elektronikası üçün ideal başlanğıc 50–80 W gücündə və 200–450 °C arasında tənzimlənən lehim stansiyası və ya ayarlı qələm tipli lehimləyicidir.
| Lehimləyici növü | Tipik güc | Temperatur nəzarəti | Arduino işləri üçün |
|---|---|---|---|
| Ayarsız qələm tipli lehimləyici | 25–40 W | Yoxdur | Keçər; uc tez xarab olur, pad qopma riski yüksəkdir |
| Ayarlı qələm tipli lehimləyici | 60–80 W | Çarx və ya rəqəmsal ayar | Yaxşı başlanğıc |
| Lehim stansiyası | 50–90 W | Rəqəmsal, sensorlu | Ən yaxşı seçim; ucu dəyişmək asandır |
| USB-C ilə qidalanan ağıllı lehimləyici | 40–90 W (adapterdən asılı olaraq) | Rəqəmsal | Daşınan; güclü USB-C PD adapteri tələb edir |
| Tapança tipli lehimləyici | 100 W və yuxarı | Yoxdur | Qalın naqillər üçündür, plata işinə uyğun deyil |
| İsti hava stansiyası | Qızdırıcıdan asılıdır | Rəqəmsal | SMD sökmə və büzüşən boruları büzmək üçün |
Temperatur ayarı istifadə etdiyin lehim məftilinə görə seçilir. Qayda sadədir: uc temperaturu lehimin ərimə nöqtəsindən təxminən 120–150 °C yuxarı olmalıdır, çünki istilik ucdan birləşməyə keçərkən itir və birləşmənin özü də ərimə temperaturunu rahatlıqla keçməlidir. Aşağıdakı dəyərlər 2,54 mm addımlı pin header və standart deşikli hissələr üçün yaxşı başlanğıc nöqtəsidir:
| Lehim məftili | Ərimə temperaturu | Tövsiyə olunan uc temperaturu |
|---|---|---|
| Sn63/Pb37 (qurğuşunlu, evtektik) | 183 °C | 300–330 °C |
| Sn60/Pb40 (qurğuşunlu) | 183–190 °C | 320–350 °C |
| SAC305 (Sn96,5/Ag3/Cu0,5, qurğuşunsuz) | 217–220 °C | 350–370 °C |
| Sn99,3/Cu0,7 (qurğuşunsuz) | 227 °C | 360–380 °C |
| Geniş GND sahəsi, qalın naqil | Eyni | 20–30 °C artıq və ya daha geniş uc |
Uc seçimi də temperatur qədər vacibdir. İstilik ucun birləşməyə toxunduğu səthdən keçir; iti konus uc pin header ayağına yalnız bir nöqtədən toxunur və istiliyi yavaş ötürür. Yeni başlayanlar bunu temperaturu artırmaqla əvəz etməyə çalışır və platanı yandırır. Deşikli (THT) hissələr və pin header-lər üçün 1,6–2,4 mm enində keskili (D tipi) və ya əyri kəsilmiş C tipi uc idealdır. Nazik konus uc yalnız çox sıx SMD işləri üçündür; qalın naqil və mühərrik ucları üçün isə 3 mm və yuxarı keskili uc istifadə et.
Lehim məftili seçimi: qurğuşunlu, qurğuşunsuz və qatranlı
Lehim məftili içində bir və ya bir neçə kanal şəklində flux olan nazik ərinti məftildir. Qablaşdırmanın üzərində Sn60/Pb40 kimi kod görürsən: bu, ərintinin 60 faiz qalay (Sn) və 40 faiz qurğuşundan (Pb) ibarət olduğunu göstərir. Qurğuşunlu lehimlər daha aşağı temperaturda əriyir, asan axır və parlaq səth qoyur; buna görə öyrənmək üçün ən bağışlayan seçimdir. Xüsusilə Sn63/Pb37 evtektik ərintidir, yəni tək bir temperaturda (183 °C) birdən bərkiyir; soyuyarkən xəmir kimi mərhələdən keçmədiyi üçün hissə tərpənsə belə, soyuq lehim riski daha azdır. Qurğuşunsuz lehimlər (SAC305 kimi qalay-gümüş-mis ərintiləri) kommersiya elektronikasında RoHS direktivinə görə istifadə olunur; daha yüksək temperatur tələb edir, bir az çətin axır və təbii olaraq mat görünür.
| Xüsusiyyət | Qurğuşunlu (Sn63/Pb37, Sn60/Pb40) | Qurğuşunsuz (SAC305) |
|---|---|---|
| Ərimə temperaturu | 183–190 °C | 217–220 °C |
| Axma və islətmə | Çox yaxşı, bağışlayan | Daha yavaş, daha çox flux tələb edir |
| Yaxşı lehimin görünüşü | Parlaq, hamar | Mat və ya saten, bir az dənəvər |
| Uc ömrü | Uzun | Yüksək temperatur və qalay nisbətinə görə daha qısa |
| Sağlamlıq | Qurğuşun ehtiva edir, əl yumaq şərtdir | Qurğuşun yoxdur, amma flux tüstüsü yenə də zərərlidir |
| İstifadə yeri | Hobbi, təmir, öyrənmə | Kommersiya məhsulları, RoHS tələb olunan işlər |
Məftil diametrinə gəlincə, 2,54 mm addımlı pin header, rezistor və LED kimi deşikli hissələrdə 0,6–0,8 mm idealdır; 1 mm-lik məftil qalın naqillər və mühərrik ucları üçün uyğundur, 0,3–0,5 mm isə SMD işlərində artıq lehim verməyinin qarşısını alır. Məftilin içindəki flux adətən çəkiyə görə 1–3 faiz təşkil edir və qablaşdırmasında rosin (qatran), RMA və ya no-clean yazılır. Qatranlı flux ən klassik növdür; no-clean flux az qalıq buraxır və əksər hobbi işlərində təmizlənmədən buraxıla bilər. Sökmə və körpü düzəltmə kimi işlər üçün ayrıca flux qələmi və ya elektronika üçün hazırlanmış qatran əsaslı lehim pastası əldə etmək işini çox asanlaşdırır. İşin sonunda qalan yapışqan, qəhvəyi flux qalığını izopropil spirti (99 faizlik IPA) və köhnə diş fırçası ilə təmizləyə bilərsən.
Lehimləmə üçün lazım olan alətlər və materiallar
- Ayarlı lehimləyici və lehimləyici dayağı: İsti lehimləyicini masaya qoymamaq üçün dayaq şərtdir.
- Lehim məftili: 0,8 mm, qatran özlü; başlanğıc üçün Sn60/Pb40 və ya Sn63/Pb37.
- Uc təmizləyici: Mis tel yumağı (tövsiyə olunur) və ya bir az nəm sellüloz süngər.
- Flux qələmi və ya qatranlı pasta: Körpü düzəltmə, sökmə və oksidli səthlər üçün.
- Lehim fitili və lehim nasosu: Səhv lehimi geri almaq üçün.
- Yan kəski və naqil soyucu: Ayaqları kəsmək və naqil izolyasiyasını təmiz açmaq üçün.
- Büzüşən boru (makaron): 2:1 nisbətli, bir neçə fərqli diametrdə kiçik set.
- Üçüncü əl və ya plata tutacağı: Platanı və naqili sabitləmək üçün; böyüdücülü modellər incə işdə kömək edir.
- Qoruyucu eynək və tüstü çəkən fan: Gözlərini sıçrayan lehimdən, ciyərlərini flux tüstüsündən qoruyur.
- Multimetr: Lehimdən sonra qısa qapanma və qopuqluq yoxlaması üçün.
Lehimləyici ucunun təmizlənməsi və qalaylanması
Lehimləyici ucu xarici tərəfi dəmirlə örtülmüş mis gövdədir. Bu örtük qalayla islaq qaldıqca istiliyi birləşməyə çox yaxşı ötürür. Uc havayla təmasda olduqca, xüsusən yüksək temperaturda boşda gözlədikdə oksidləşir, rəngi qaralır və artıq lehimi tutmur: lehim uca yapışmaq əvəzinə muncuq kimi yuvarlanıb düşür. Buna xalq arasında ucun ölməsi deyilir. Ucu canlı saxlamağın sirri onu həmişə nazik lehim qatı ilə örtülü saxlamaqdır; bu əməliyyata qalaylama deyilir.
- İlk istifadə: Yeni ucu qızmağa başlayıb təxminən 200 °C-yə çatanda lehim məftilini toxundurmaqla başdan-ayağa qalayla. Beləliklə, ilk dəqiqədə oksidləşməz.
- Hər bir neçə lehimdən bir: Ucu mis tel yumağa batırıb çıxar və ya nəm süngərə tez sil. Süngər sırsıra deyil, sıxılmış və bir az nəm olmalıdır; distillə olunmuş və ya süzülmüş su istifadə et.
- Sildikdən dərhal sonra qalayla: Təmizlənmiş parlaq uca az miqdarda təzə lehim ver. Təmiz, amma çılpaq uc saniyələr içində yenidən oksidləşir.
- Fasilə verərkən: Lehimləyicini dayağa qoymazdan əvvəl ucun üzərində kiçik lehim damcısı burax; bir neçə dəqiqədən uzun fasilə veriləcəksə temperaturu 200 °C civarına endir və ya lehimləyicini söndür.
- Söndürməzdən əvvəl: Ucu silmə; qalın lehim qatı ilə örtüb elə söndür. Bu qat soyuyarkən ucu havadan qoruyur.
- Uc qaralıbsa: İsti ucu uc yeniləyici (tip tinner) məcununa bir neçə dəfə batırıb mis yumaqla təmizlə. Ucu heç vaxt zımpara, əyə və ya bıçaqla qaşıma; dəmir örtük getsə, uc qısa müddətdə tamamilə ölür.
Addım-addım lehimləmə necə aparılır?
Aşağıdakı addımlar rezistor, LED və ya pin header kimi deşikli (THT) hissəni plataya lehimləmək üçündür. İlk cəhdlərini köhnə platada və ya bir neçə rezistorla deşikli pertinaks üzərində etsən, əlin tez öyrəşər.
- Hazırlıq: Lehimləyicini istifadə etdiyin lehimə uyğun temperatura ayarla, ucu təmizlə və qalayla. Plata və ya hissə ayaqları yağlı və ya oksidlidirsə, spirtlə sil.
- Hissəni yerləşdir: Ayaqları deşiklərdən keçir; platanı çevirəndə düşməməsi üçün ayaqları bir az, təxminən 30° kənara əy.
- Qızdır: Lehimləyici ucunu ayağa və mis pad-ə eyni vaxtda toxunacaq şəkildə, təxminən 45° bucaqla söykə və 1–2 saniyə saxla.
- Lehimi ver: Lehim məftilini lehimləyicinin əks tərəfindən, ayaqla pad-in birləşdiyi nöqtəyə toxundur. Məftili qızmış birləşmə əritməlidir; məftili lehimləyici ucuna toxundurub damcılatma.
- Miqdarı tənzimlə: Lehim pad-in hamısına yayılıb ayağın ətrafında kiçik konus yaradanda dayan. 2,54 mm-lik pin header üçün 2–4 mm məftil adətən kifayət edir.
- Əvvəlcə məftili, sonra lehimləyicini çək: Məftili geri çəkdikdən sonra lehimləyicini yarım saniyə də saxla, sonra ayaq boyu yuxarı qaldıraraq uzaqlaşdır.
- Tərpətmə: Lehim 2–3 saniyəyə bərkiyir; bu zaman platanı və ya hissəni tərpətmə, üfürməyə də ehtiyac yoxdur.
- Ayağı kəs və yoxla: Artıq ayağı yan kəski ilə lehimin dərhal üstündən, təxminən 1 mm buraxaraq kəs; kəsilən hissə fırlanmasın deyə üstünü barmağınla tut. Sonda birləşməni yaxşı işıqda yoxla.
Düzgün temperaturda bütün proses 3–5 saniyəni keçməməlidir. Lehim 5 saniyə içində axmırsa, birləşməni qızdırmağa davam etmə; lehimləyicini çək, birləşmənin soyumasını gözlə, bir az flux əlavə et, ucu təmizlə və yenidən yoxla. İstiliyin birləşməyə daha tez keçməsi üçün kiçik bir hiylə var: lehimləyicini birləşməyə toxundurduğun anda təmas nöqtəsinə çox az lehim toxundur. Bu kiçik əriyib maye olmuş lehim istilik körpüsü kimi işləyir və təmas səthini böyüdür. Amma lehimi lehimləyici ucunda daşıyıb birləşməyə sürtmək səhvdir: ucda gözləyən lehimin flux-u bir neçə saniyəyə yanır və birləşməyə oksidli, axmayan lehim gedir.
Pin header və modul lehimləmə
Arduino layihələrində ən çox edəcəyin lehim sensora və ya modula pin header (2,54 mm addımlı kişi pin zolağı) taxmaqdır. MPU-6050, BME280 və HX711 kimi modullar, I2C LCD adapterləri, Raspberry Pi Pico və Arduino Pro Mini çox vaxt pinləri lehimlənməmiş gəlir. Buradakı əsas çətinlik lehimin özü deyil, pinlərin plataya tam dik və düz qalmasıdır. Bunun üçün ən asan üsul breadboard-u qəlib kimi istifadə etməkdir.

- Header zolağını lazım olan qədər pindən yan kəski və ya kleşçi ilə ayır; ucdakı pinin plastiki zədələnməsin deyə kəsimi bir pin artıqdan et.
- Header-in uzun ayaqlarını breadboard-a modulun pin sırası qədər aralıqla tax. İki sıralı platalarda (Pico, Pro Mini) hər iki zolağı eyni vaxtda yerləşdir.
- Modulu qısa ayaqların üzərinə, çiplərin və hissələrin olduğu üzü yuxarı baxacaq şəkildə oturt.
- Əvvəlcə yalnız bir künc pinini lehimlə və modulun düz oturub-oturmadığına yandan bax.
- Əyri dayanırsa, həmin pini yenidən qızdırarkən modulu barmağınla yox, qələm və ya pinsetlə yüngülcə basaraq düzəlt.
- Düz dayandığından əmin olanda qarşı küncdəki pini lehimlə; beləliklə modul iki nöqtədən sabitlənir.
- Qalan pinləri ardıcıl lehimlə. Breadboard plastiki qızmasın deyə hər pində 2–3 saniyəni keçmə; çox pinli platalarda iki tərəf arasında gedib-gələrək istiliyin yayılmasına imkan ver.
- Bitəndə modulu breadboard-dan çıxar, bütün pinləri böyüdücü və ya telefon kamerası ilə yaxından yoxla və qonşu pinlər arasında körpü olmadığını yoxla.



Raspberry Pi Pico-da 2×20 olmaqla 40 pin lehimlənir; bu iş ilk cəhddə 10–15 dəqiqə çəkə bilər, tələsmə. Pico-da GP nömrələri platanın alt üzünə yazılıb və header-i alttan taxanda bu yazılar görünməz olur; buna görə pin xəritəsini yanında saxla. Platanın kənarları yarımdeşikli (castellated) olduğu üçün Pico header istifadə etmədən birbaşa başqa plataya da lehimlənə bilər. Pinlərin vəzifələri üçün Raspberry Pi Pico nədir? yazısına bax. I2C LCD adapterini ekrana lehimləyərkən pin 1-lərin üst-üstə düşdüyündən əmin ol; təfərrüatlar I2C LCD ekranın istifadəsi yazısındadır. Hansı pinin hara getdiyindən əmin deyilsənsə, platanın pin xəritəsini Pinout alətində aça bilərsən.
Yaxşı və pis lehim necə görünür?
Yaxşı lehim pad-in hamısını örtən və ayağa doğru çökək əyri ilə yüksələn kiçik konusa, yəni vulkana oxşayır. Kənarları pad-ə və ayağa yumşaq bucaqla qarışır; bu, lehimin hər iki səthi islətdiyini göstərir. Qurğuşunlu lehimdə səth parlaq və hamardır. Qurğuşunsuz lehimdə isə yaxşı birləşmə belə mat və ya saten görünür; buna görə qurğuşunsuz lehimdə parıltıya yox, formaya bax. Metal örtüklü deşiklərdə lehim deşiyi doldurub platanın o biri üzündə də nazik halqa yaradırsa, istilik deşiyin içinə qədər işləyib deməkdir.
| Görünüş | Nə deməkdir? | Həll |
|---|---|---|
| Hamar, çökək konus; pad tamamilə örtülü | Yaxşı lehim | Heç nə etmə |
| Top və ya damcı kimi şişkin, kənarları pad-ə qarışmır | Artıq lehim və ya pad qızmayıb, islətmə yoxdur | Flux əlavə et, yenidən qızdır, artığını fitillə al |
| Boz, mat, kələ-kötür, çat-çat və ya qırışıq səth | Soyuq lehim və ya soyuyarkən tərpənmiş birləşmə | Flux əlavə edib birləşmə tamamilə axana qədər yenidən qızdır |
| Pad qismən açıqdır, deşik dolmayıb | Kifayət qədər lehim yoxdur | Qızdırıb bir az da lehim əlavə et |
| Qonşu pinlə birləşmiş lehim | Lehim körpüsü, qısa qapanma | Flux və təmiz uc ilə ayır və ya fitillə al |
| Ayağın ətrafında tünd halqa, lehim ayağa tutmayıb | Ayaq oksidlidir və ya qızmayıb | Ayağı təmizlə, flux əlavə et, ayağı da qızdıraraq yenidən lehimlə |
| İti uc (buz sallağı kimi) | Flux tükənib və ya lehimləyici çox yavaş çəkilib | Bir az flux əlavə edib qısa toxunuşla yenidən əritmək |
| Qəhvəyi yanıq flux, qalxmış və ya qopmuş pad | Həddindən artıq temperatur və ya çox uzun qızdırma | Temperaturu endir; qopan pad-i nazik naqillə bağlı olduğu yola körpülə |
Soyuq lehim və lehim körpüsü
Soyuq lehim lehimin əriyib birləşmənin üzərinə oturduğu, amma misl ilə real bağ yaratmadığı haldır. Üç tipik səbəbi var: birləşmə kifayət qədər qızmayıb (adətən yalnız ayaq və ya yalnız pad qızdırılıb), səth oksidlidir və flux çatmayıb, yaxud lehim bərkiyərkən hissə tərpənib. Soyuq lehim məkrli nasazlıqdır, çünki dövrə bəzən işləyir, bəzən işləmir. Modulu basanda düzələn sensor, ara-sıra itən I2C cihazı və ya titrəyişdə yenidən başlayan robot adətən soyuq lehim əlamətidir. Həlli asandır: birləşməyə bir az flux əlavə et, təmiz uc ilə lehim tamamilə axıb parlayana qədər qızdır və lazım gələrsə çox az təzə lehim ver.
Lehim körpüsü artıq lehimin qonşu iki pin arasında yol yaratmasıdır. 2,54 mm addımlı header-lərdə belə asanlıqla yaranır və iki siqnalı, daha pisi 5V ilə GND-ni bir-birinə qoşa bilər. Körpünü düzəltmək üçün əvvəlcə flux sür, sonra təmiz və qalaylı lehimləyici ucunu körpünün ortasından pinlərdən kənara doğru sürüşdür; flux sayəsində lehim iki pinə bölünür. Hələ də artıq lehim varsa, lehim fitili ilə al. Gözlə görə bilmədiyin körpüləri tapmağın ən etibarlı yolu multimetrin davamlılıq (bip) rejimində qonşu pinləri ölçməkdir; bunun necə ediləcəyi Multimetr necə istifadə olunur? yazısında izah olunur.
Multimetr yoxlamasından sonra platanın özünü də test aləti kimi istifadə edə bilərsən. Aşağıdakı kod Arduino Uno, Nano və Pro Mini-də siqnal pinlərini daxili pull-up rezistorla HIGH saxlayır. Header-i təzəcə lehimlənmiş platanı breadboard-a tax, GND pininə bir jumper naqil qoş və naqilin boş ucunu pinlərə ardıcıl toxundur. Serial Monitor-da (9600 baud) hər toxunuşda yalnız toxunduğun pinin adı görünməlidir.
1// Lehim testi: header pinlerine GND kablosuyla tek tek dokun / Solder test: touch each header pin with a GND wire
2// Önce multimetreyle 5V ile GND arasında kısa devre olmadığını ölç / First make sure 5V and GND are not shorted (multimeter)
3// 0-1 seri port, 13 dahili LED yüzünden listede yok / 0-1 (serial) and 13 (onboard LED) are left out
4const uint8_t PINS[] = {2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, A0, A1, A2, A3, A4, A5};
5const uint8_t PIN_COUNT = sizeof(PINS) / sizeof(PINS[0]);
6bool wasLow[PIN_COUNT];
7
8void printPin(uint8_t pin) {
9 if (pin >= A0) { // analog pinleri A0..A5 diye yaz / print analog pins as A0..A5
10 Serial.print('A');
11 Serial.print(pin - A0);
12 } else {
13 Serial.print('D');
14 Serial.print(pin);
15 }
16}
17
18void setup() {
19 Serial.begin(9600);
20 for (uint8_t i = 0; i < PIN_COUNT; i++) {
21 pinMode(PINS[i], INPUT_PULLUP); // boştayken HIGH okunur / reads HIGH while idle
22 }
23 delay(50);
24 Serial.println(F("Lehim testi basladi / Solder test started"));
25 for (uint8_t i = 0; i < PIN_COUNT; i++) {
26 wasLow[i] = (digitalRead(PINS[i]) == LOW);
27 if (wasLow[i]) { // dokunmadan LOW: GND'ye köprü / LOW untouched: bridged to GND
28 Serial.print(F("GND'ye kisa devre? / Short to GND? "));
29 printPin(PINS[i]);
30 Serial.println();
31 }
32 }
33}
34
35void loop() {
36 bool changed = false;
37 uint8_t lowCount = 0;
38 for (uint8_t i = 0; i < PIN_COUNT; i++) {
39 bool low = (digitalRead(PINS[i]) == LOW);
40 if (low != wasLow[i]) {
41 wasLow[i] = low;
42 changed = true;
43 }
44 if (low) lowCount++;
45 }
46 if (changed && lowCount > 0) { // yalnız değişince yaz / print only on change
47 Serial.print(F("LOW:"));
48 for (uint8_t i = 0; i < PIN_COUNT; i++) {
49 if (wasLow[i]) {
50 Serial.print(' ');
51 printPin(PINS[i]);
52 }
53 }
54 if (lowCount > 1) {
55 Serial.print(F(" <- kopru olabilir / possible bridge"));
56 }
57 Serial.println();
58 }
59 delay(20); // dokunma titreşimini süz / filter contact bounce
60}| Serial Monitor-da gördüyün | Mənası |
|---|---|
| Toxunduğun pin tək görünür | Lehim möhkəmdir |
| Pinə toxunursan, amma heç nə yazılmır | Qopuqluq və ya soyuq lehim; pin plataya qoşulmayıb |
| Bir pinə toxunanda iki pin birdən yazılır | Bu iki pin arasında lehim körpüsü var |
| Açılışda GND-yə qısa qapanma xəbərdarlığı | Həmin pin GND ilə körpülənib |
Kodda 0 və 1 nömrəli pinlər serial port üçün, 13 nömrəli pin isə üzərindəki daxili LED pull-up oxunuşunu poza bildiyi üçün siyahıda yoxdur. Nano və Pro Mini-dəki A6 və A7 yalnız analoq girişdir, rəqəmsal oxunmur; onları multimetrlə yoxla. Pinlərə GND naqili ilə toxunmaq təhlükəsizdir, çünki 20–50 kΩ-luq daxili pull-up rezistoru cərəyanı 0,25 mA-in altında saxlayır. Raspberry Pi Pico-ya header lehimləmisənsə, eyni testi MicroPython ilə Thonny üzərindən işlədə bilərsən:
1from machine import Pin
2import time
3
4# Pico kenar pinleri: GP0-GP22 ve GP26-GP28 / Pico header GPIOs: GP0-GP22 and GP26-GP28
5numbers = list(range(23)) + [26, 27, 28]
6pins = [Pin(n, Pin.IN, Pin.PULL_UP) for n in numbers] # boşta 1 okunur / reads 1 while idle
7time.sleep_ms(50)
8
9was_low = [p.value() == 0 for p in pins]
10for n, low in zip(numbers, was_low):
11 if low: # dokunmadan 0: GND'ye köprü / 0 untouched: bridged to GND
12 print("GND'ye kisa devre? / Short to GND? GP%d" % n)
13print("GND kablosunu pinlere tek tek degdir / Touch each pin with the GND wire")
14
15while True:
16 low_now = [p.value() == 0 for p in pins]
17 if low_now != was_low: # yalnız değişince yaz / print only on change
18 was_low = low_now
19 touched = ["GP%d" % n for n, low in zip(numbers, low_now) if low]
20 if touched:
21 note = " <- kopru olabilir / possible bridge" if len(touched) > 1 else ""
22 print("LOW: " + " ".join(touched) + note)
23 time.sleep_ms(20) # dokunma titreşimini süz / filter contact bounceBu kod Pico-nun kənarındakı 26 GPIO pininin (GP0–GP22 və GP26–GP28) hamısını yoxlayır; GND, 3V3, VSYS, VBUS, 3V3_EN, ADC_VREF və RUN pinləri siyahıda yoxdur, onları multimetrlə ölç. Kod Pico W-də də dəyişmədən işləyir. GND naqilini Pico-nun istənilən GND pininə qoşub hər GP pininə ardıcıl toxunanda Thonny-nin Shell pəncərəsində yalnız həmin pinin adı görünməlidir.
Lehim nasosu və lehim fitili ilə sökmə
Yanlış üzə taxılmış header, tərs lehimlənmiş LED və ya köhnə platadan xilas etmək istədiyin hissə üçün lehimi sökməlisən. Bunun iki əsas aləti var: deşiyi bir anda boşaldan lehim nasosu (vakuumlu sökmə nasosu) və əriyib maye olmuş lehimi kapilyar təsirlə sovuran lehim fitili (flux hopdurulmuş nazik mis hörgü). Nasos deşikli hissələrdə deşiyi açmaq üçün, fitil isə səthdəki artıq lehimi, körpüləri və SMD pad-ləri təmizləmək üçün daha yaxşıdır. Hər iki üsulda köhnə lehimə əvvəlcə bir az təzə lehim əlavə etmək işi asanlaşdırır: təzə lehimin flux-u oksidi həll edir və əriyib maye olmuş lehimin miqdarı artanda istilik daha yaxşı daşınır. Qurğuşunsuz lehimlə istehsal olunmuş fabrik platalarında bir az qurğuşunlu lehim əlavə etmək qarışığın ərimə temperaturunu da aşağı salır.
Lehim nasosu ilə sökmə addımları:
- Nasosun pistonunu aşağı basıb kilidlə.
- Lehimləyici ilə birləşməni qızdır və lehimin tamamilə əridiyindən əmin ol.
- Nasosun teflon ucunu lehimləyicinin yanından əriyib maye olmuş lehimə dik söykə.
- Lehimləyicini çəkib dərhal nasosun düyməsinə bas; piston geri atılır və lehimi sovurur.
- Deşik tam açılmayıbsa, bir az təzə lehim əlavə edib təkrarla. Nasosu arabir açıb içində yığılan lehim qalıqlarını boşalt.
Lehim fitili ilə sökmə addımları:
- Fitilin ucuna bir az flux sür; əvvəl istifadə olunmuş, lehim dolmuş hissəni kəs.
- Fitili götürmək istədiyin lehimin üzərinə yerləşdir.
- Lehimləyici ucunu fitilin üzərinə bas; lehim əriyəndə fitil gümüşü rəngə dönərək onu sovurur.
- Fitili və lehimləyicini birlikdə qaldır. Lehim bərkidikdən sonra fitili çəksən, pad-i də qopara bilərsən.
- Lehim dolmuş hissəni kəs və lazım gələrsə təmiz hissə ilə təkrarla. İş bitəndə flux qalığını spirtlə təmizlə.
Naqil calama və büzüşən boru
Mühərriklərə, batareya yuvalarına, LED lentlərə və ya şarj modullarına naqil qoşarkən lehim jumper naqildən daha etibarlıdır: titrəyişdə çıxmır və təmas müqaviməti aşağıdır. Əvvəlcə naqillərin izolyasiyasını 5–7 mm soy və çoxtelli naqilin tellərini barmaqlarınla bükərək topla. Sonra iki ucu ayrı-ayrılıqda ön qalayla: qızdırdığın naqilə lehim verəndə lehim tellər arasına sovrulur və naqil ucu sərtləşir. Ön qalaylanmış iki ucu bir-birinə söykəyəndə qısa qızdırma onları birləşdirməyə bəs edir.

- Büzüşən boruyu əvvəlcədən keçir: Birləşdirməzdən əvvəl naqillərdən birinə uyğun diametrdə büzüşən boru (makaron) sürüşdür və istidən təsirlənməsin deyə birləşmə nöqtəsindən 3–4 sm uzaqda saxla.
- Soy və qalayla: Hər iki naqilin ucunu 5–7 mm soy, tellərini bük və ön qalayla.
- Birləşdir: Ucları yan-yana və ya uc-uca üst-üstə qoyub söykə; daha möhkəm calaq üçün telləri bir-birinə dolaya bilərsən.
- Lehimlə: Lehimləyicini birləşməyə toxundur, lehimin tellər arasına axmasını gözlə, lazım gələrsə çox az lehim əlavə et. Lehim izolyasiyanın içinə qədər sovrulsa, naqil sərtləşir və həmin nöqtədən qırılır; buna görə artıq qızdırma.
- Soyumasını gözlə və yoxla: Calağı yüngülcə dartıb möhkəmliyini yoxla və kənara çıxan iti tel uclarının qalmadığından əmin ol.
- Büzüşən boruyu büz: Boruyu calağın üzərinə, hər iki tərəfdən ən azı 5 mm çıxacaq şəkildə sürüşdür və isti hava tapançası ilə bərabər qızdır. Alışqan və ya lehimləyici boruyu qeyri-bərabər büzür və yandıra bilər.
Standart büzüşən borular 2:1 nisbətində büzülür, yəni qızdırılanda diametri yarıya enir. Buna görə borunun büzülməmiş daxili diametri calağın ən qalın yerindən bir az böyük, büzülmüş diametri isə naqilin özündən kiçik olmalıdır. Açıq havada qalacaq və ya su görə biləcək calaqlarda içi yapışqanlı 3:1 boru istifadə et; qızanda içindəki yapışqan əriyir və calağı sızdırmaz edir. DC mühərrik uclarına naqil lehimləyirsənsə, iki mühərrik ucu arasına 100 nF keramik kondensator əlavə etmək elektrik küyünü azaldır; təfərrüatlar L298N ilə DC mühərrik idarəsi yazısındadır. Vintli klemenslərə taxılacaq naqil uclarını isə lehimlə qalaylama: lehim zamanla vint təzyiqi altında axıb boşalır və təmas nöqtəsi qızır. Belə qoşulmalar üçün naqil ucluğu (ferrul) istifadə olunur.
Təhlükəsizlik və havalandırma
- Tüstünü soluma: Lehimləyəndə gördüyün ağ tüstü qurğuşun deyil, yanan flux-dur. Qatran (kolofan) tüstüsü tənəffüs yollarını qıcıqlandırır və uzun müddət təsirə məruz qalanda peşə astmasına səbəb ola bilər. Pəncərəni aç, tüstünü üzündən uzaqlaşdıran fan və ya aktiv karbon filtrli tüstü çəkən istifadə et.
- Qurğuşuna diqqət: Lehim temperaturunda qurğuşun buxarlanmır; əsas risk onun əldən ağıza keçməsidir. Lehimləyəndə yemək yemə, masada içki saxlama, iş bitəndə əllərini sabunla yu və lehim qırıntılarını masada qoyma.
- Eynək tax: Kəsilən ayaqlar sıçraya bilər, flux qızanda kiçik lehim damcıları sıçraya bilər.
- Lehimləyici dayağı istifadə et: Lehimləyicini masaya və ya naqillərin üzərinə qoyma; lehimləyicinin öz naqilini də isti ucdan uzaq saxla.
- Enerjisiz işlə: Lehimlədiyin platanın USB kabelini və batareyasını çıxar; böyük kondensatorlu dövrələrdə əvvəlcə kondensatorun boşaldığından əmin ol.
- Yanıqda sərin su: Yanan yeri dərhal 20 dəqiqə sərin axan suyun altında saxla; buz və ya diş pastası sürtmə.
- Uşaqlar nəzarətlə: Lehimləməyi öyrənən uşaqlar böyüyün yanında işləməlidir; lehimləyici ucu təxminən 350 °C-dir və söndürüldükdən sonra da dəqiqələrlə isti qalır.
- İşin sonunda söndür: Lehimləyicini rozetkadan çıxar, soyuyana qədər dayağında burax və iş sahəsini havalandır.
Lehimləmə təcrübəsi üçün layihə ideyaları
- Sensor modullarına header: BME280 və BMP280 və ya MPU6050 kimi 6–8 pinli modullar ilk header təcrübəsi üçün idealdır.
- Robot maşın naqilləri: Arduino robot maşın hazırlayarkən mühərrik uclarına naqil lehimlə və calaqları büzüşən boru ilə izolyasiya et.
- LED lent qoşulması: WS2812B NeoPixel lentin pad-lərinə 5V, GND və data naqillərini lehimlə.
- Daimi dövrə: Breadboard-da işləyən dövrəni deşikli pertinaks üzərinə köçürərək daimi et.
- Kiçik plata: Arduino Pro Mini platasına header lehimlə və yuxarıdakı test kodu ilə bütün pinləri yoxla.
- Daşınan güc: TP4056 şarj modulu və batareya yuvası ilə öz şarj olunan güc paketini qur.
- Öz PCB-n: Əlin lehimə öyrəşəndə EasyEDA ilə PCB dizayn edib dövrəni peşəkar plataya çevir.
Tez-tez edilən səhvlər və həlləri
| Problem | Ehtimal olunan səbəb | Həll |
|---|---|---|
| Lehim lehimləyici ucunda top olur, uca yapışmır | Uc oksidləşib (ölü uc) | Mis yumaqla təmizlə, uc yeniləyici ilə qalayla |
| Lehim pad-ə tutmur, ayağın ətrafında yuvarlanır | Pad qızmayıb və ya oksidlidir | Ucu pad-ə də toxundur, flux əlavə et, daha geniş uc istifadə et |
| Lehim əriyir, amma birləşməyə toxunan kimi donur | Temperatur aşağıdır və ya uc kiçikdir; GND sahəsi istiliyi çəkir | Temperaturu 20–30 °C artır və ya keskili uca keç |
| Flux dərhal qaralır, çox tüstü çıxır | Temperatur çox yüksəkdir | Temperaturu lehim növünə uyğun dəyərə endir |
| Modul basanda işləyir, buraxanda kəsilir | Soyuq lehim | Şübhəli pinlərə flux əlavə edib yenidən ritdir |
| Plata taxılanda USB əlaqəsi kəsilir və ya plata qızır | Lehim körpüsü ilə 5V–GND qısa qapanması | Multimetrlə tap, flux və fitillə körpünü al |
| Header əyri qalıb | Pinlər sabitlənmədən hamısı lehimlənib | Bir pini qızdırıb düzəlt; növbəti dəfə breadboard üsulunu istifadə et |
| Büzüşən boru calağın üzərinə keçmir | Lehimdən əvvəl keçirilməyib | Calağı sök, boruyu keçirib yenidən lehimlə |
Lehim breadboard üzərindəki sınaq dövrələrini daimi və möhkəm layihələrə çevirməyin qapısıdır; bir neçə cəhddən sonra pin header lehimləmək sənə bir neçə dəqiqəlik sıradan iş kimi gələcək. Lehimlədiyin modulları işlətməyə hazır olanda BlueGrays tətbiqində I2C LCD ekran, robot maşın, WS2812B LED və Raspberry Pi Pico ilə LED layihələrinin dövrə sxemlərini və kodlarını addım-addım tapa bilərsən.
Tez-tez verilən suallar
Lehimləyici neçə dərəcə olmalıdır?
Qurğuşunlu lehimdə (Sn63/Pb37 və ya Sn60/Pb40) 300–350 °C, qurğuşunsuz lehimdə (SAC305) 350–380 °C yaxşı başlanğıcdır. Geniş GND sahələrində və qalın naqillərdə temperaturu 20–30 °C artırmaq əvəzinə əvvəlcə daha geniş uc istifadə etməyə çalış. 400 °C-dən yuxarı temperaturlar ucu tez xarab edir, flux-u yandırır və pad-ləri platadan qaldıra bilər.
Soyuq lehim necə başa düşülür?
Soyuq lehim boz, mat, kələ-kötür və ya çat-çat görünür və pad-ə yumşaq əyri ilə qarışmaq əvəzinə top kimi üstündə durur. Dövrədə isə basanda düzələn, titrəyişdə kəsilən və ya ara-sıra itən əlaqələr kimi özünü göstərir. Birləşməyə bir az flux əlavə edib lehim tamamilə axana qədər yenidən qızdırmaq çox vaxt problemi həll edir.
Qurğuşunlu, yoxsa qurğuşunsuz lehim istifadə etməliyəm?
Lehimləməyi öyrənərkən qurğuşunlu lehim (Sn63/Pb37 və ya Sn60/Pb40) daha aşağı temperaturda əriyir, daha asan axır və səhvləri bağışlayır. Qurğuşunsuz lehim kommersiya məhsullarında məcburidir və sağlamlıq baxımından daha təhlükəsizdir, amma daha yüksək temperatur və daha çox flux tələb edir. Hansını seçsən seç, lehimdən sonra əllərini yu və tüstünü soluma.
Lehim niyə tutmur?
Ən çox rast gəlinən səbəb birləşmənin kifayət qədər qızmamasıdır: lehimləyici yalnız ayağa və ya yalnız pad-ə toxunur, yaxud uc çox kiçikdir. İkinci səbəb oksiddir; ucun qaralıbsa və ya pad və ayaq oksidlidirsə, lehim səthi islədə bilməz. Ucu təmizləyib qalayla, flux əlavə et və lehimləyicini pad ilə ayağa eyni vaxtda toxundur.
Lehim pastası nəyə lazımdır?
Elektronikada lehim pastası adlanan qatran əsaslı flux səthdəki oksidi həll edir və əriyib maye olmuş lehimin misə yayılmasını asanlaşdırır. Lehim məftilinin içində də flux var, amma körpü düzəltmə, sökmə və oksidli hissələrdə əlavə flux işi çox asanlaşdırır. Santexnikada istifadə olunan turşulu pastaları və lehim suyunu isə elektronikada istifadə etmə; platanı zamanla aşındırırlar. SMD montajında istifadə olunan, içində toz lehim olan krem lehim (solder paste) isə flux deyil, ayrı məhsuldur.
Lehim tüstüsü zərərlidirmi?
Bəli, lehimləmə zamanı qalxan tüstü böyük ölçüdə yanan flux-dan ibarətdir və qatran tüstüsü uzun müddət tənəffüs ediləndə astma kimi tənəffüs problemlərinə səbəb ola bilər. Lehim temperaturunda qurğuşun buxarlanmır, amma əldən ağıza keçə bilər. Pəncərəni açaraq və ya tüstü çəkən istifadə edərək işlə, iş bitəndə əllərini yu.
Bu yazıdan sonra edə biləcəyin layihələr
Bütün layihələrə bax
Raspberry Pi Pico daxili LED-in yanıb-sönməsi (Pico və Pico W)
Raspberry Pi Pico seriyasının açılış layihəsi! Pico-nun üzərindəki yaşıl daxili LED-i yandırıb söndürərək platanın işlədiyini təsdiqləyirik; klassik "Hello World" tipli ilk təcrübə. Xarici komponent lazım deyil, Pico və USB kabeli kifayətdir. Kod MicroPython ilə yazılıb (Raspberry Pi Fondunun rəsmi dəstəklədiyi dil).

Raspberry Pi Pico xarici LED-in yanıb-sönməsi (breadboard)
Pico-nun daxili LED-indən sonrakı addım: breadboard-a xarici LED qoşub GP14 pini ilə idarə etmək. Bu layihədə Pico-nun istənilən GPIO pinindən çıxış kimi istifadəni, LED-in qütblərini (uzun ayaq = anod/+, qısa ayaq = katod/–) və cərəyanı məhdudlaşdıran rezistorun (220Ω) niyə vacib olduğunu öyrənirsən. Rezistoru qoymasan, LED-ə artıq cərəyan gedər və yana bilər.

I2C ilə LCD ekran istifadəsi
Arduino-ya öz ekranını qazandır və ilk mesajını yazdır. İki sətirlik LCD ekran yalnız bir neçə naqillə qoşulur; əvvəlcə üst sətrə salam, ardınca alt sətrə ikinci yazı gəlir, ekran təmizlənir və…

2x16 LCD ekrana mesaj yazdırma
Ekranlara yazı yazmağın ilk addımı. İki sətirlik LCD ekran əvvəlcə gözləmə mesajı göstərir, sonra üst sətrə salam yazır və alt sətrə bir sözü makina kimi hərf-hərf əlavə edir; ardınca ekran…

L298N ilə Bluetooth idarəli maşın
Telefonunu pultə çevirib öz robot maşınını sür. Arduino, Bluetooth modulu vasitəsilə telefondakı idarəetmə tətbiqindən gələn əmrləri alır və mühərrik sürücüsü ilə təkərləri fırladır; maşın irəli…

Maneədən qaçan robot
Öz yolunu tapan ağıllı nəqliyyat vasitəsi düzəltməyə nə deyirsən? Maneədən qaçan robot, qarşısındakı ultrasəs sensoru sayəsində ətrafını daim skan edir.

WS2812B istifadəsi
Hər işığı ayrıca rəngləndirə bildiyin ağıllı LED lentlə tanış olursan. Arduino əvvəlcə lentdəki ilk beş LED-i qırmızı yandırır, bir saniyə sonra qalan beşini göy yandırır, sonra hamısını söndürür və…

Ağıllı suvarma stansiyası
Tətilə gedəndə çiçəklərin qurumasın deyə özü suvaran bağbandır. Torpaq rütubət sensoru torpağın nə qədər nəm olduğunu ölçür; torpaq quruyanda Arduino su nasosunu bir neçə saniyə işlədir və mavi işıq…
Digər yazılar
BlueGrays tətbiqi
Bu dövrəni telefonunda addım-addım qur
Dövrə sxemi, kod və hissə siyahısı bir ekranda. 500-dən çox Arduino, ESP32 və Pico layihəsi səni gözləyir.
Telefonunla skan et
Kameranı koda tut; telefonunun tətbiq mağazası açılır.
ya da mağazada aç

