Reduktorlu DC mühərrik (TT mühərrik): sürət, tork və Arduino ilə idarə
Reduktorlu DC mühərrik (sarı TT mühərrik) nədir? 1:48 dişli nisbəti, sürət və tork, 3–6 V, cərəyanın ölçülməsi, PWM ilə sürətin bərabərləşdirilməsi, küy kondensatorları, enkoder və N20 ilə fərq.
Reduktorlu DC mühərrik, kiçik və sürətli DC mühərrikin valına dişli qutusu (reduktor) əlavə edilərək sürəti azaldılmış, torku artırılmış mühərrikdir. Arduino robot maşınlarında gördüyün sarı plastik gövdəli TT mühərrik bu ailənin ən geniş yayılmış üzvüdür: içindəki mühərrik dəqiqədə minlərlə dövr edir, amma dişli çarxlar sayəsində təkər dəqiqədə yalnız 100–250 dövr edir və maşını rahatlıqla hərəkət etdirəcək güc qazanır. Adətən 65 mm-lik rezin təkərlə komplekt halında satılır və 3–6 V ilə işləyir.
Bu bələdçidə dişli nisbətinin (1:48) sürəti və torku necə dəyişdiyini, TT mühərrikin gərginlik, cərəyan və sürət dəyərlərini, mühərrikin çəkdiyi cərəyanı ölçməyi və düzgün mühərrik sürücüsünü seçməyi öyrənəcəksən. Sonra iki mühərrikin niyə eyni PWM dəyərində fərqli sürətlə fırlandığını görəcək, bunu əvvəl proqramla, sonra enkoder diski ilə ölçərək bərabərləşdirəcəksən. Küy kondensatorlarını, ESP32 və Raspberry Pi Pico kodlarını və N20 mikro mühərriklə müqayisəni də tapacaqsan.

Reduktorlu DC mühərrik nədir, necə işləyir?
Adi kiçik DC mühərrik yüksüz halda dəqiqədə 8.000–10.000 dövr edir, amma torku çox aşağıdır; birbaşa təkərə taxsan, maşını tərpədə bilməz. Reduktor bir-birinə keçən dişli çarxlarla bu yüksək sürəti azaldır və torku eyni nisbətdə artırır. Dişli nisbəti 1:48 olduqda mühərrik valı 48 dövr edəndə çıxış valı 1 dövr edir: sürət 48-ə bölünür, tork isə (dişli çarxlardakı sürtünmə itkisi istisna olmaqla) təxminən 48-ə vurulur. Güc (tork × sürət) dəyişmir; reduktor sadəcə sürəti qüvvəyə çevirir. Buna görə reduktorlu mühərrik təkər, qaldırıcı, qapı və ya konveyer kimi yavaş, lakin güclü hərəkət tələb edən işlər üçün idealdır.
| Xüsusiyyət | Sarı TT mühərrik (1:48, tipik dəyərlər) |
|---|---|
| İş gərginliyi | 3–6 V DC |
| Dişli nisbəti | 1:48 (1:120 və 1:220 variantları da var) |
| Yüksüz çıxış sürəti | 3 V-da təxminən 90–120 dövr/dəq, 6 V-da təxminən 200–250 dövr/dəq |
| Yüksüz cərəyan | Təxminən 150 mA |
| Bloklanma (stall) cərəyanı | 4,5 V-da təxminən 1,2 A, 6 V-da təxminən 1,5 A |
| Bloklanma torku | 3 V-da təxminən 0,4 kq·sm, 6 V-da təxminən 0,8 kq·sm |
| Val | İki tərəfli, iki düz kənarlı plastik val |
| Gövdə və dişli çarxlar | Plastik; təxminən 70 × 22 × 18 mm, 30 q |
| Təkər | Təxminən 65 mm diametr, rezin |
Dişli nisbəti, sürət və tork hesabı
Mühərrik seçəndə və ya robotun nə qədər sürətli gedəcəyini təxmin edəndə bir neçə sadə hesab kifayətdir. Təkərin çevrəsi π × diametrdir: 65 mm-lik təkərdə 3,14 × 6,5 ≈ 20,4 sm. 6 V-da yüksüz 200 dövr/dəq fırlanan təkər dəqiqədə 200 × 20,4 = 4080 sm, yəni təxminən 0,68 m/s yol gedir; yük altında bu dəyər 20–30% azalır. Tork tərəfində 0,8 kq·sm təkərin 3,25 sm-lik radiusunda 0,8 / 3,25 ≈ 0,25 kq-lıq itələmə qüvvəsinə bərabərdir; bu, mühərrikin dayanmazdan əvvəl yarada bildiyi ən böyük dəyərdir. Mühərrikləri uzun müddət bloklanma torkunun üçdə birindən çox yükləmək olmaz.
| Dişli nisbəti | Çıxış sürəti (6 V, yüksüz) | Tork | Uyğun istifadə |
|---|---|---|---|
| 1:48 | Təxminən 200–250 dövr/dəq | Orta | Robot maşın, xətt izləyən, maneədən qaçan robot |
| 1:120 | Təxminən 80–100 dövr/dəq | Yüksək | Ağır yük daşıyan maşın, yavaş və nəzarətli hərəkət |
| 1:220 | Təxminən 45–55 dövr/dəq | Çox yüksək | Qapı, pərdə, fırlanan masa, günəş izləmə sistemi |
TT mühərrik neçə voltla işləyir?
TT mühərrikin nominal gərginliyi 3–6 V-dur və bu aralıqda sürət gərginliklə demək olar ki, düz mütənasib dəyişir. Ən geniş yayılmış qida mənbəyi 4 ədəd AA batareyadır: yeni alkalin batareyalarla 6,0–6,4 V, doldurulan Ni-MH batareyalarla 4,8–5,2 V verir. İki ədəd 18650 Li-ion batareya isə tam dolu olanda 8,4 V verir və 6 V-luq mühərrik üçün artıqdır; amma L298N kimi sürücülər üzərində təxminən 2 V düşürdüyü üçün mühərrikə 6 V civarı çatır. Daha səmərəli sürücü istifadə edirsənsə, ən yüksək PWM dəyərini məhdudlaşdıra bilərsən: 8,4 V-dan orta hesabla 6 V almaq üçün ən çox 255 × 6 / 8,4 ≈ 182 istifadə et. Batareya seçimi ilə bağlı təfərrüatlar Arduino-nu batareya ilə işlətmək və mAh batareya tutumu yazılarındadır.
Mühərrikin çəkdiyi cərəyanı ölçmək
Cərəyanı bilmək həm düzgün sürücü seçməyə, həm də batareyanın nə qədər dayanacağını hesablamağa imkan verir. Ən asan yol multimetri cərəyan rejiminə qoyub mühərriklə ardıcıl qoşmaqdır: qırmızı probu 10A girişinə tax, batareyanın müsbətindən gələn naqili sök və arasına multimetri qoş. Əvvəl mühərriki havada (yüksüz), sonra robot yerdə olanda, ən axırda isə təkəri əllə tutub qısa bir an zorlayaraq ölç. Multimetrdən istifadə üçün multimetrdən necə istifadə etməli yazısına, cərəyanı Arduino ilə fasiləsiz izləmək üçün ACS712 cərəyan sensoru yazısına baxa bilərsən.
| Vəziyyət | Tipik cərəyan (6 V) | Nə deməkdir? |
|---|---|---|
| Təkər havada, yüksüz | 150–170 mA | Dişli çarx və fırça sürtünməsi; mühərrik sağlamdır |
| Düz zəmində gedən robot | 200–350 mA | Normal iş; batareya hesabında bu dəyərdən istifadə et |
| Yoxuş və ya xalça | 400–700 mA | Mühərrik çətinlik çəkir; 1:120 nisbətini və ya daha yüngül gövdəni düşün |
| Təkər bloklanıb (stall) | 1,2–1,5 A | Sürücü və batareya üçün ən pis hal; uzun çəkərsə mühərrik qızır |
| Başlanğıc anı | Qısa müddətə 1 A-a qədər | Batareya gərginliyini aşağı salıb Arduino-nu sıfırlaya bilər |
Bu dəyərlərdən batareya ömrü asanlıqla çıxır: iki mühərrikin düz zəmində cəmi 0,6 A çəkdiyi robot 2000 mAh-lıq Ni-MH AA batareyalarla təxminən 2000 / 600 ≈ 3,3 saat yol gedir. Sürücü seçəndə isə bloklanma cərəyanına baxılır: L9110S hər kanal üçün təxminən 800 mA verdiyindən TT mühərriklər üçün həddədir; TB6612FNG hər kanal üçün 1,2 A fasiləsiz, 3,2 A pik cərəyanla daha rahatdır. Cərəyan, gərginlik və müqavimət əlaqəsini tez hesablamaq üçün Om qanunu hesablayıcısından istifadə edə bilərsən.
Mühərrik sürücüsünün seçimi və qoşulma

| Sürücü | Kanal başına cərəyan | Gərginlik düşümü | Qeyd |
|---|---|---|---|
| L298N | 2 A | Təxminən 1,5–2,5 V | Davamlı və geniş yayılmış; 4×AA ilə mühərrikə təxminən 4–4,5 V qalır |
| L293D (shield) | 0,6 A (pik 1,2 A) | Təxminən 1,5–2,5 V | Uno-ya taxılır, dörd mühərrik idarə edir; TT üçün həddədir |
| L9110S | 0,8 A | Aşağı | Kiçik və ucuzdur; bloklanma cərəyanında çətinlik çəkir |
| TB6612FNG | 1,2 A (pik 3,2 A) | Çox aşağı (MOSFET) | Batareya gərginliyindən səmərəli istifadə edir, TT üçün ən yaxşı seçimlərdəndir |
| Qoşulma | Arduino Uno | ESP32 | Raspberry Pi Pico |
|---|---|---|---|
| L298N ENA (sol mühərrikin sürəti, PWM) | D5 | GPIO 25 | GP15 |
| L298N IN1 / IN2 | D7 / D8 | GPIO 27 / GPIO 33 | GP14 / GP13 |
| L298N ENB (sağ mühərrikin sürəti, PWM) | D6 | GPIO 26 | GP10 |
| L298N IN3 / IN4 | D9 / D4 | GPIO 32 / GPIO 4 | GP12 / GP11 |
| Sol / sağ enkoder (LM393) çıxışı | D2 / D3 | GPIO 34 / GPIO 35 | GP16 / GP17 |
| Enkoder modulu VCC | 5V | 3V3 | 3V3(OUT) |
| GND | Batareyanın mənfisi, L298N və Arduino GND ortaq | Ortaq | Ortaq |
ENA və ENB jumper-lərini çıxarmağı unutma; taxılı qalsa, mühərrik PWM-i görmür və həmişə tam sürətlə fırlanır. L298N-in bütün pinləri, əyləc və sərbəst buraxma davranışı DC mühərrik və L298N yazısında ətraflı izah olunur. Mühərrik əks istiqamətdə fırlanırsa, kodu dəyişmək əvəzinə həmin mühərrikin iki naqilinin yerini sürücüdə dəyişmək ən təmiz həlldir.
Arduino kodu: irəli, geri, dönmə və sürət tənzimi
1// İki TT motoru L298N ile: ileri, geri, dönüş ve hız dengeleme
2// Two TT motors with an L298N: forward, reverse, turning and speed trim
3const byte ENA = 5, IN1 = 7, IN2 = 8; // sol motor / left motor
4const byte ENB = 6, IN3 = 9, IN4 = 4; // sağ motor / right motor
5const int MIN_PWM = 70; // altında motor kalkamaz / below this the motor won't start
6const float SOL_KATSAYI = 1.00; // hızlı motoru yavaşlatmak için / to slow the faster motor
7const float SAG_KATSAYI = 0.92;
8
9void motorSur(byte en, byte inA, byte inB, int hiz, float katsayi) { // hiz: -255..255
10 int pwm = abs(hiz) * katsayi;
11 if (pwm > 0 && pwm < MIN_PWM) pwm = MIN_PWM; // ölü bölgeyi atla / skip the dead zone
12 digitalWrite(inA, hiz > 0 ? HIGH : LOW);
13 digitalWrite(inB, hiz < 0 ? HIGH : LOW);
14 analogWrite(en, hiz == 0 ? 0 : pwm);
15}
16
17void sur(int sol, int sag) {
18 motorSur(ENA, IN1, IN2, sol, SOL_KATSAYI);
19 motorSur(ENB, IN3, IN4, sag, SAG_KATSAYI);
20}
21
22void setup() {
23 byte pinler[] = {ENA, IN1, IN2, ENB, IN3, IN4};
24 for (byte p : pinler) pinMode(p, OUTPUT);
25}
26
27void loop() {
28 sur(200, 200); // ileri / forward
29 delay(2000);
30 sur(0, 0); // dur / stop
31 delay(500);
32 sur(-180, -180); // geri / reverse
33 delay(1500);
34 sur(0, 0);
35 delay(500);
36 sur(180, -180); // yerinde sağa dön / spin right in place
37 delay(600);
38 sur(0, 0);
39 delay(1500);
40}Koddakı MIN_PWM mühərrikin durğun sürtünməni aşıb fırlanmağa başladığı ən kiçik PWM dəyəridir. Uno-nun 5 və 6 nömrəli pinləri təxminən 980 Hz PWM yaradır; TT mühərriklər adətən 60–90 arasında bir dəyərdən aşağıda yalnız vızıldayır, amma fırlanmır. Öz mühərrikin üçün bu dəyəri tapmaq asandır: PWM-i 0-dan başlayaraq beş-beş artır və təkərin ilk fırlandığı dəyəri qeyd et. PWM-in iş məntiqi və tezliklə bağlı təfərrüatlar PWM nədir? yazısındadır.
İki mühərrik niyə fərqli sürətlə fırlanır?
Eyni qutudan çıxan iki TT mühərrikə eyni PWM verəndə robotun düz getməsini gözləyirsən, amma çox vaxt maşın bir tərəfə sürüşür. Səbəb ucuz mühərriklərdəki istehsal fərqləridir: fırçaların və maqnitlərin tolerantlığı, dişli çarxlardakı sürtünmə, yağlama və plastik valların düzülüşü hər mühərrikdə bir az fərqlidir. Satıcıların verdiyi ±10% tolerantlıq iki mühərrik arasında 20%-ə qədər sürət fərqi demək ola bilər. Üstəlik fərq sabit deyil: batareya gərginliyi düşdükcə, mühərrik qızdıqca və ya zəmin dəyişdikcə dəyişir. Bundan əlavə, mühərriklər əks quraşdırıldığı üçün biri irəli fırlananda digəri mühərrikin baxımından geri fırlanır və bəzi mühərriklər iki istiqamətdə fərqli sürətlə işləyir.
- Robotu düz zəmində, 2–3 metr boyunca eyni PWM ilə irəli sür və hansı tərəfə sürüşdüyünü qeyd et.
- Maşın sağa sürüşürsə, sol mühərrik daha sürətlidir; SOL_KATSAYI dəyərini 0.95-ə endir və yenidən yoxla.
- Maşın düz gedənə qədər əmsalı 0.01–0.02 addımlarla dəyiş; bu adətən 3–5 cəhdə başa çatır.
- Eyni testi geri istiqamətdə də et; fərq çox böyükdürsə, irəli və geri üçün ayrı əmsallardan istifadə et.
- Batareya gərginliyi dəyişəndə ayar pozula bilər; daimi və öz-özünə düzələn həll üçün aşağıdakı enkoder metoduna keç.
Küyün aradan qaldırılması: mühərrik kondensatorları
Fırçalı DC mühərriklər fırlananda fırçalarla kollektor arasında kiçik qığılcımlar yaranır. Bu qığılcımlar həm qida xəttində gərginlik sıçrayışlarına, həm də havaya yayılan elektrik küyünə səbəb olur. Əlamətlər tanışdır: mühərrik işləyəndə Arduino öz-özünə sıfırlanır, Serial Monitor-a mənasız simvollar düşür, ultrasəs sensoru cəfəng məsafələr ölçür və ya Bluetooth əlaqəsi qopur. Həll küyü mənbəyində, mühərrikin üzərində yatırmaqdır.
- Mühərrik uclarına 100 nF: Hər mühərrikin iki ucu arasına üzərində 104 yazılmış 100 nF keramik kondensator lehimlə. Ayaqlarını mümkün qədər qısa saxla.
- Gövdəyə iki kondensator da: Metal gövdəli mühərriklərdə hər uc ilə gövdə arasına bir 100 nF əlavə etmək küyü daha da azaldır. TT mühərrikin gövdəsi plastik olduğu üçün uclar arasındakı tək kondensator çox vaxt kifayət edir.
- Sürücünün qidasına elektrolitik: L298N-in qida girişinə 470–1000 µF-lıq elektrolitik kondensator qoy; başlanğıc anında batareya gərginliyinin çökməsini yumşaldır.
- Naqilləri burub sar: Mühərrikin iki naqilini bir-birinə burub çək; naqillərdən yayılan küy azalır.
- Qidanı ayır: Mümkünsə Arduino-nu və mühərrikləri ayrı batareyalardan qidalandır, GND-ləri tək nöqtədə birləşdir.
Kondensatorların necə işlədiyini və kodlarını oxumağı kondensator nədir? yazısında, mühərrik işləyəndə baş verən sıfırlanmaların digər səbəblərini Arduino özünü sıfırlayır yazısında tapa bilərsən.
Enkoder diski ilə sürəti ölçmək
TT mühərrikin valı iki tərəfdən çıxır; təkərin taxılmadığı uca adətən komplektlə gələn 20 yarıqlı plastik enkoder diski taxılır. Diskin yarıqları U formalı infraqırmızı yarıq sensorunun (LM393 komparatorlu optik modul) arasından keçir; hər yarıq bir impuls yaradır. Disk təkərlə eyni sürətlə fırlandığı üçün 20 impuls bir təkər dövrü deməkdir. Yarım saniyədə 30 impuls sayılırsa, təkər 30 / 20 = 1,5 dövr edib; bu da dəqiqədə 1,5 × 120 = 180 dövr/dəq deməkdir. Dövr sayını təkərin çevrəsinə vuraraq gedilən məsafəni də tapırsan: hər impuls 20,4 / 20 ≈ 1 sm-dir.
Aşağıdakı kod iki təkərin sürətini ölçür və sağ mühərrikin PWM-ini iki tərəfin impuls sayı bərabər olana qədər öz-özünə tənzimləyir. Bu, sadə mütənasib (P) tənzimləyicidir: fərq nə qədər böyükdürsə, düzəliş də o qədər böyükdür. Yarıq sensorları kənar keçidlərində bir neçə impuls yarada bildiyi üçün kəsmə funksiyası 2 ms-dən yaxın impulsları nəzərə almır. Kəsmələrin təfərrüatları üçün Arduino interrupt yazısına baxa bilərsən.
1// 20 yarıklı enkoder diskiyle devir ölçümü ve iki motoru eşitleme
2// RPM measurement with 20-slot encoder discs and matching two motors
3const byte ENA = 5, IN1 = 7, IN2 = 8; // sol motor / left motor
4const byte ENB = 6, IN3 = 9, IN4 = 4; // sağ motor / right motor
5const byte ENC_SOL = 2, ENC_SAG = 3; // LM393 yarık sensörleri / slot sensors
6const byte YARIK = 20; // disk başına yarık / slots per disc
7const int TEMEL_PWM = 180; // sol motorun sabit hızı / fixed left speed
8const float KP = 4.0; // oransal kazanç / proportional gain
9
10volatile unsigned int solSayac = 0, sagSayac = 0;
11volatile unsigned long solSon = 0, sagSon = 0;
12int sagPwm = TEMEL_PWM;
13unsigned long oncekiZaman = 0;
14
15void solDarbe() {
16 unsigned long t = micros();
17 if (t - solSon > 2000) { // 2 ms'den yakın darbeleri yok say / ignore bounces
18 solSayac++;
19 solSon = t;
20 }
21}
22
23void sagDarbe() {
24 unsigned long t = micros();
25 if (t - sagSon > 2000) {
26 sagSayac++;
27 sagSon = t;
28 }
29}
30
31void setup() {
32 Serial.begin(9600);
33 byte pinler[] = {ENA, IN1, IN2, ENB, IN3, IN4};
34 for (byte p : pinler) pinMode(p, OUTPUT);
35 pinMode(ENC_SOL, INPUT);
36 pinMode(ENC_SAG, INPUT);
37 attachInterrupt(digitalPinToInterrupt(ENC_SOL), solDarbe, RISING);
38 attachInterrupt(digitalPinToInterrupt(ENC_SAG), sagDarbe, RISING);
39 digitalWrite(IN1, HIGH); digitalWrite(IN2, LOW); // iki motor da ileri / both forward
40 digitalWrite(IN3, HIGH); digitalWrite(IN4, LOW);
41 analogWrite(ENA, TEMEL_PWM);
42 analogWrite(ENB, sagPwm);
43}
44
45void loop() {
46 if (millis() - oncekiZaman >= 500) { // yarım saniyede bir / every half second
47 oncekiZaman = millis();
48 noInterrupts();
49 unsigned int sol = solSayac, sag = sagSayac;
50 solSayac = 0;
51 sagSayac = 0;
52 interrupts();
53
54 float solDevir = sol * 120.0 / YARIK; // 0,5 s'deki darbe -> d/dk / pulses in 0.5 s -> rpm
55 float sagDevir = sag * 120.0 / YARIK;
56 sagPwm += (int)(KP * ((int)sol - (int)sag)); // sağ geride kaldıysa hızlandır / speed up if behind
57 sagPwm = constrain(sagPwm, 70, 255);
58 analogWrite(ENB, sagPwm);
59
60 Serial.print(F("Sol / Left: "));
61 Serial.print(solDevir, 0);
62 Serial.print(F(" d/dk Sag / Right: "));
63 Serial.print(sagDevir, 0);
64 Serial.print(F(" d/dk Sag PWM: "));
65 Serial.println(sagPwm);
66 }
67}Kodu işlədəndə ilk bir neçə saniyə sağ PWM dəyərinin dəyişdiyini, sonra iki təkərin sürətinin bir-birinə yaxınlaşdığını Serial Monitor-da görürsən. KP çox böyükdürsə, sağ mühərrik bir sürətlənib bir yavaşlayaraq salınır, çox kiçikdirsə, düzəliş yavaş qalır; 2 ilə 6 arasında yoxlamaq yaxşı başlanğıcdır. Daha həssas sürüş üçün ümumi məsafəni də bərabərləşdirə və ya tam PID tənzimləyicisi yaza bilərsən. Enkoder sensoru xətt izləyən robotlarda istifadə olunan infraqırmızı sensorlara bənzər işləyir; təfərrüatlar TCRT5000 infraqırmızı sensor yazısındadır.
ESP32 ilə TT mühərrikin idarəsi
ESP32-nin 3,3 V-luq pinləri L298N və TB6612FNG girişlərini problemsiz idarə edir, çünki bu sürücülər 2,3 V-dan yuxarını HIGH qəbul edir. ESP32 Arduino nüvəsi analogWrite funksiyasını dəstəkləyir; defolt PWM tezliyi təxminən 1 kHz-dir. Enkoder sensorlarını 3V3 ilə qidalandır ki, çıxışları da 3,3 V olsun; GPIO 34 və 35 yalnız giriş pinidir və enkoder üçün idealdır. ESP32-nin Wi-Fi və Bluetooth imkanı sayəsində robotu telefondan idarə edə, sürət məlumatını veb səhifədə göstərə bilərsən.
1// ESP32: iki TT motor, enkoderle devir ölçümü / two TT motors with RPM measurement
2const int ENA = 25, IN1 = 27, IN2 = 33; // sol motor / left motor
3const int ENB = 26, IN3 = 32, IN4 = 4; // sağ motor / right motor
4const int ENC_SOL = 34, ENC_SAG = 35; // yalnız giriş pinleri / input-only pins
5const int YARIK = 20;
6
7volatile uint32_t solSayac = 0, sagSayac = 0;
8portMUX_TYPE kilit = portMUX_INITIALIZER_UNLOCKED;
9
10void IRAM_ATTR solDarbe() {
11 portENTER_CRITICAL_ISR(&kilit);
12 solSayac++;
13 portEXIT_CRITICAL_ISR(&kilit);
14}
15
16void IRAM_ATTR sagDarbe() {
17 portENTER_CRITICAL_ISR(&kilit);
18 sagSayac++;
19 portEXIT_CRITICAL_ISR(&kilit);
20}
21
22void sur(int sol, int sag) { // -255..255
23 digitalWrite(IN1, sol > 0); digitalWrite(IN2, sol < 0);
24 digitalWrite(IN3, sag > 0); digitalWrite(IN4, sag < 0);
25 analogWrite(ENA, abs(sol));
26 analogWrite(ENB, abs(sag));
27}
28
29void setup() {
30 Serial.begin(115200);
31 int pinler[] = {ENA, IN1, IN2, ENB, IN3, IN4};
32 for (int p : pinler) pinMode(p, OUTPUT);
33 pinMode(ENC_SOL, INPUT);
34 pinMode(ENC_SAG, INPUT);
35 attachInterrupt(digitalPinToInterrupt(ENC_SOL), solDarbe, RISING);
36 attachInterrupt(digitalPinToInterrupt(ENC_SAG), sagDarbe, RISING);
37 sur(180, 180); // ileri / forward
38}
39
40void loop() {
41 delay(1000);
42 portENTER_CRITICAL(&kilit);
43 uint32_t sol = solSayac, sag = sagSayac;
44 solSayac = 0;
45 sagSayac = 0;
46 portEXIT_CRITICAL(&kilit);
47 Serial.printf("Sol / Left: %.0f d/dk Sag / Right: %.0f d/dk\n",
48 sol * 60.0 / YARIK, sag * 60.0 / YARIK); // 1 s'deki darbe -> d/dk / pulses in 1 s -> rpm
49}Raspberry Pi Pico və MicroPython ilə TT mühərrik
Pico-da hər GPIO PWM yarada bilər. MicroPython-da PWM obyektinin tezliyini 1 kHz-ə tənzimləyir, sürəti duty_u16() ilə 0–65535 aralığında verirsən; 65535 tam sürət deməkdir. Aşağıdakı kod sol mühərriki fərqli sürətlərdə işlədir və enkoderdən sürəti ölçür. Pico-nu mühərriklərlə eyni batareyadan qidalandırmaq istəsən, L298N-in 5V çıxışını VSYS pininə qoşa bilərsən.
1from machine import Pin, PWM
2import machine
3import time
4
5ena = PWM(Pin(15)) # sol motor hızı / left motor speed
6ena.freq(1000)
7in1 = Pin(14, Pin.OUT)
8in2 = Pin(13, Pin.OUT)
9YARIK = 20
10sayac = 0
11
12def darbe(pin): # enkoder kesmesi / encoder interrupt
13 global sayac
14 sayac += 1
15
16enc = Pin(16, Pin.IN)
17enc.irq(trigger=Pin.IRQ_RISING, handler=darbe)
18
19def motor(hiz): # hiz: -100..100 (%)
20 in1.value(1 if hiz > 0 else 0)
21 in2.value(1 if hiz < 0 else 0)
22 ena.duty_u16(int(abs(hiz) * 65535 / 100))
23
24for hiz in (40, 60, 80, 100):
25 motor(hiz)
26 time.sleep(1) # hızlanmayı bekle / let it settle
27 durum = machine.disable_irq()
28 sayac = 0
29 machine.enable_irq(durum)
30 time.sleep(1) # 1 saniye say / count for 1 second
31 print("PWM %{}: {} d/dk".format(hiz, sayac * 60 // YARIK))
32motor(0)TT mühərrik, yoxsa N20 mikro mühərrik?

| Xüsusiyyət | TT mühərrik (sarı) | N20 mikro mühərrik |
|---|---|---|
| Ölçü | Təxminən 70 × 22 × 18 mm | Təxminən 12 × 10 mm kəsik, 25–35 mm uzunluq |
| Dişli çarxlar | Plastik | Metal |
| Gərginlik seçimləri | 3–6 V | 3 V, 6 V və 12 V versiyaları |
| Dişli nisbəti | Adətən 1:48 (1:120, 1:220) | 1:10-dan 1:1000-ə qədər geniş seçim |
| Val | Plastik, iki düz kənarlı | 3 mm metal D val |
| Enkoder | Ayrıca disk və yarıq sensoru | Arxaya taxılmış maqnit Hall enkoderli versiyalar geniş yayılıb |
| Qiymət və davamlılıq | Çox ucuzdur, dişli çarxları zamanla yeyilir | Daha bahalı, daha həssas və uzunömürlü |
| Uyğun layihələr | Təhsil robotları, robot maşın dəstləri | Mini sumo, sürətli xətt izləyən, kiçik mexanizmlər |
Qısası, TT mühərrik ucuz və asan quraşdırıldığı üçün ilk robot maşın və məktəb layihələri üçün ən yaxşı başlanğıcdır. Daha kiçik, daha həssas və davamlı mexanizm lazımdırsa və ya yarış robotu qurursansa, N20 üstün tutulur; enkoderli N20-lər ölçməni mühərrik valından apardıqları üçün təkər dövrü başına yüzlərlə impuls verərək daha həssas sürət ölçməsi təmin edir. Hansı mühərrik növünün hansı işə uyğun olduğunu ümumi görmək üçün DC, servo və step mühərrik fərqi yazısına bax.
Reduktorlu mühərriklə layihə ideyaları
- Robot maşın: İki TT mühərrik, sərbəst təkər və L298N ilə Bluetooth ilə idarə olunan maşın qur; bütün addımlar Arduino robot maşın qurulması yazısındadır.
- Xətt izləyən robot: İnfraqırmızı sensorlarla qara xətti izlə; mühərrik sürət balansı burada çox vacibdir. Bax: xətt izləyən robot.
- Maneədən qaçan robot: HC-SR04 ilə qarşındakı maneəni gör və istiqaməti dəyiş; quraşdırma maneədən qaçan robot yazısındadır.
- Məsafə ölçən təkər: Enkoderli təkəri zəmində yuvarlayaraq otaq ölçən rəqəmsal metr düzəlt; hər impuls təxminən 1 sm-dir.
- Avtomatik pərdə: 1:220 nisbətli TT mühərriklə pərdəni səhər aç, axşam bağla; LDR ilə işığa görə işlət.
- Fırlanan sərgi masası: Yavaş fırlanan mühərriklə kiçik məhsul və ya maket nümayiş etdirən masa düzəlt.
Tez-tez edilən səhvlər və həlləri
| Əlamət | Mümkün səbəb | Həll |
|---|---|---|
| Mühərrik vızıldayır, amma fırlanmır | PWM ölü zonanın altındadır və ya batareya zəifdir | MIN_PWM dəyərini artır, batareya gərginliyini ölç |
| Mühərrik həmişə tam sürətdədir | ENA/ENB jumper-i taxılıb və ya pin PWM dəstəkləmir | Jumper-i çıxar; Uno-da 3, 5, 6, 9, 10, 11 pinlərindən istifadə et |
| Maşın düz getmir | Mühərriklər arasında istehsal fərqi | Əmsalla tarazla və ya enkoderlə qapalı dövrə qur |
| Mühərrik işləyəndə Arduino sıfırlanır | Başlanğıc cərəyanı batareya gərginliyini düşürür, fırça küyü | Mühərrik uclarına 100 nF, sürücü girişinə 470 µF əlavə et; Arduino-nu ayrıca qidalandır |
| Bir təkər əks istiqamətdə fırlanır | Mühərrik naqilləri tərs qoşulub | Həmin mühərrikin iki naqilinin yerini sürücüdə dəyiş |
| Sürət gözləniləndən aşağıdır | L298N üzərində 2 V itki | Daha yüksək gərginlikli batareyadan və ya TB6612FNG kimi MOSFET-li sürücüdən istifadə et |
| Enkoder artıq impuls sayır | Yarıq kənarında sensor titrəyişi | Kəsmədə 2 ms-lik gözləmə filtrindən istifadə et, diski sensorun ortasına düz |
Reduktorlu TT mühərrik dişli nisbətinin sürət və tork arasındakı əlaqəsini, PWM ilə sürət idarəsini və enkoderlə əks əlaqəni öyrənmək üçün ucuz, amma çox öyrədici hissədir. Düzgün sürücü, bir neçə kondensator və sadə tarazlama kodu ilə robotun düz və etibarlı gedir. BlueGrays tətbiqində Bluetooth ilə idarə olunan maşın, maneədən qaçan robot və infraqırmızı sensor layihələrini addım-addım dövrə sxemi və kodlarla tapa, bu mühərrikləri dərhal layihəyə çevirə bilərsən.
Tez-tez verilən suallar
Reduktorlu DC mühərrik nə deməkdir?
Reduktorlu DC mühərrik, yüksək sürətli kiçik DC mühərrikin valına dişli qutusu əlavə edilmiş mühərrikdir. Dişli çarxlar sürəti azaldır və torku eyni nisbətdə artırır; 1:48 nisbətində mühərrik valı 48 dövr edəndə çıxış valı 1 dövr edir. Bu sayədə kiçik mühərrik robot maşını və ya mexanizmi rahatlıqla hərəkət etdirə bilər.
TT mühərrik neçə voltla işləyir?
Sarı TT mühərriklər 3–6 V arasında işləyir və ən geniş yayılmış qida 4 ədəd AA batareyadır. 3 V-da təxminən 90–120, 6 V-da təxminən 200–250 dövr/dəqiqə fırlanır. 6 V-dan yüksək gərginlik mühərriki sürətləndirir, amma qızmasına və dişli çarxlarının tez yeyilməsinə səbəb olur.
TT mühərrik neçə amper çəkir?
Yüksüz halda təxminən 150 mA, düz zəmində gedən robotda 200–350 mA çəkir. Təkər bloklananda cərəyan 6 V-da 1,5 A-ə qədər qalxa bilər. Buna görə mühərrik sürücüsü və batareya bloklanma cərəyanına görə seçilməli, mühərrik heç vaxt birbaşa Arduino pinindən qidalandırılmamalıdır.
İki DC mühərrik niyə eyni sürətlə fırlanmır?
Ucuz mühərriklərdə fırça, maqnit, dişli çarx sürtünməsi və yağlama fərqləri olur; eyni PWM-də belə sürətlər 10–20% fərqli ola bilər. Batareya gərginliyi və temperatur da fərqi dəyişir. Proqramda sürətli mühərrikə əmsal tətbiq etmək və ya enkoderlə iki təkərin sürətini ölçüb PWM-i avtomatik tənzimləmək problemi həll edir.
DC mühərrikə niyə kondensator taxılır?
Fırçalı mühərriklər fırlananda fırçalarda yaranan kiçik qığılcımlar elektrik küyü yaradır. Bu küy Arduino-nun sıfırlanmasına, sensorların səhv ölçməsinə və simsiz əlaqənin qopmasına səbəb ola bilər. Mühərrik uclarının arasına lehimlənən 100 nF-lıq keramik kondensator küyü mənbəyində yatırır.
Enkoder diski ilə mühərrik sürəti necə ölçülür?
Mühərrik valına taxılan yarıqlı disk optik yarıq sensorunun arasından keçir və hər yarıq bir impuls yaradır. Arduino bu impulsları kəsmə ilə sayır; 20 yarıqlı diskdə 20 impuls bir təkər dövrüdür. Bir saniyədəki impuls sayını 20-yə bölüb 60-a vurduqda dəqiqədəki dövr sayı tapılır.
Bu yazıdan sonra edə biləcəyin layihələr
Bütün layihələrə bax
L298N ilə Bluetooth idarəli maşın
Telefonunu pultə çevirib öz robot maşınını sür. Arduino, Bluetooth modulu vasitəsilə telefondakı idarəetmə tətbiqindən gələn əmrləri alır və mühərrik sürücüsü ilə təkərləri fırladır; maşın irəli…

Maneədən qaçan robot
Öz yolunu tapan ağıllı nəqliyyat vasitəsi düzəltməyə nə deyirsən? Maneədən qaçan robot, qarşısındakı ultrasəs sensoru sayəsində ətrafını daim skan edir.

TCRT5000 ilə qara-ağ zəmin aşkarlanması
Xətt izləyən robotların gözü olan kiçik bir sensorla zəminin qara, yoxsa ağ olduğunu müəyyən edirsən.

TCRT5000 ilə əksolunma (yaxınlıq) oxumaq
Görünməz işıq göndərib əksini ölçən kiçik sensorla qarşındakı səthi aşkar edirsən.

Coystiklə servo idarəsi
Coystik çubuğu ilə iki mühərriki idarə et, sanki təhlükəsizlik kamerasını çevirirsən.

ESP32 potensiometr ilə LED parlaqlığı (analoq → PWM)
Bu layihədə potensiometrlə LED parlaqlığını analoq olaraq idarə edirik. ESP32-nin ADC pini potensiometrdən gələn 0-3.3V gərginliyi oxuyur, sonra bu dəyər PWM (Pulse Width Modulation) siqnalına çevrilərək LED-ə göndərilir. Beləliklə potensiometri çevirdikcə LED pilləli şəkildə parlayır və sönür. Arduino Core 3.0+ ilə analogWrite() birbaşa istifadə oluna bilər; ESP32-S2/S3-də ADC dəqiqliyi 12-bitə sabitlənir.

ESP32 PWM ilə LED sönməsi (Fade)
LED-in parlaqlığını yumşaq şəkildə 0-dan maksimuma, maksimumdan 0-a dəyişmək. Arduino-dakı kimi analogWrite() ilə PWM idarəsi edirik — ESP32 Arduino Core 3.0+ ilə eyni sintaksis problemsiz işləyir. Pin təyini + pinMode + analogWrite kifayətdir.

Raspberry Pi Pico PWM ilə LED Fade (nəfəs effekti)
LED artıq sadəcə yanıb-sönmür, nəfəs alır! Raspberry Pi Pico-nun PWM (Pulse Width Modulation, impuls eni modulyasiyası) xüsusiyyəti ilə LED-in parlaqlığı yavaş-yavaş artır, sonra yavaş-yavaş azalır; yuxu rejimindəki noutbukun işığı kimi sakit "nəfəs" effekti. Bu layihədə machine.PWM sinfini, duty_u16() ilə 0–65535 arası 16 bit parlaqlıq dəyərini və PWM tezliyini öyrənirsən.
Digər yazılar
BlueGrays tətbiqi
Bu dövrəni telefonunda addım-addım qur
Dövrə sxemi, kod və hissə siyahısı bir ekranda. 500-dən çox Arduino, ESP32 və Pico layihəsi səni gözləyir.
Telefonunla skan et
Kameranı koda tut; telefonunun tətbiq mağazası açılır.
ya da mağazada aç

