Əsaslar · 18 dəq oxu

Elektron komponentlər: simvolları, vahidləri və vəzifələri

Elektron komponentlər nələrdir? Rezistor, kondensator, bobin, diod, tranzistor, MOSFET, rele, stabilizator və kristalın simvolu, vahidi və vəzifəsi bir cədvəldə.

Elektron komponentlər dövrədə cərəyanı məhdudlaşdıran, enerji yığan, cərəyanı yalnız bir istiqamətdə keçirən, açarlayan, siqnalı gücləndirən və ya dövrəni qoruyan əsas hissələrdir. Rezistor, kondensator, bobin, diod, LED, tranzistor, MOSFET, mikrosxem, rele, gərginlik stabilizatoru, qoruyucu, düymə, potensiometr və kristal; telefon şarj cihazından Arduino platasına qədər demək olar ki, hər elektron cihazın içində bu on dörd komponentdən bir neçəsini tapacaqsan. Hər birinin sxemdə özünəməxsus simvolu, hərf kodu (R, C, L, D, Q kimi) və dəyərini göstərən vahidi var. Onları tanımaq dövrə sxemini oxuya bilməyin və öz layihəni xətasız qurmağın ilk addımıdır.

Bu bələdçidə əvvəlcə on dörd komponenti hərf kodu, vahid, simvol, görünüş və tipik vəzifəsi ilə bir ümumi cədvəldə toplayırıq. Sonra passiv və aktiv komponent fərqini, hər komponentin necə işlədiyini, hansı dəyərlərlə qarşına çıxdığını və ən çox edilən səhvləri tək-tək izah edirik; hər başlığın sonunda həmin komponenti dərindən işləyən ətraflı yazının keçidini tapacaqsan. Son bölmədə potensiometr, rezistor, LED, düymə, tranzistor, diod, kondensator və releni eyni dövrədə birləşdirən bir Arduino, ESP32 və Raspberry Pi Pico tətbiqi quracaq, komponentləri Arduino və multimetrlə necə yoxlayacağını da görəcəksən.

R · Ω
R · Ω
C · µF
C · µF
D · 1N4007
D · 1N4007
LED · 5 mm
LED · 5 mm
Q · S8050
Q · S8050
K · SRD-05VDC
K · SRD-05VDC
RV · Ω
RV · Ω
SW · 6×6 mm
SW · 6×6 mm
U · 7805
U · 7805

Elektron komponentlər nələrdir? Ümumi cədvəl

Aşağıdakı cədvəl bu yazıda işlədiyimiz on dörd komponenti bir baxışda müqayisə edir. Hərf kodu sxemdə komponent etiketinin əvvəlinə yazılan ixtisardır; R1, C3, Q2 kimi sıra nömrələri ilə eyni növ komponentlər bir-birindən ayrılır. Vahid sütunu komponentin dəyərini hansı kəmiyyətlə oxuyacağını göstərir: rezistor om (Ω), kondensator farad (F), bobin henri (H), kristal isə hers (Hz) ilə ölçülür. Diod, tranzistor və rele kimi komponentlərin isə tək bir vahidi yoxdur; onları dözə bildikləri gərginlik (V) və cərəyana (A) görə seçirsən. Simvol sütununda Avropada və dünyanın böyük hissəsində yayılmış IEC təsvirləri əsas götürülüb; Amerika (ANSI) sxemlərində bəzi simvollar fərqli görünür.

KomponentHərf koduVahid / əsas dəyərSxem simvoluGörünüşüTipik vəzifəsi
RezistorROhm (Ω)Düzbucaqlı (ABŞ sxemlərində zigzaq xətt)Rəng zolaqlı kiçik silindr; SMD-də üzərində rəqəmlər olan kiçik blokCərəyanı məhdudlaşdırmaq, gərginliyi bölmək
KondensatorCFarad (F): pF, nF, µFİki paralel xətt; qütblü olanda + işarəsi və ya əyri lövhəKeramikdə mərcimək formalı disk, elektrolitikdə zolaqlı silindrEnerji yığmaq, filtr, dekuplyaj, zamanlama
Bobin (induktiv sarğı)LHenri (H): µH, mHArdıcıl yarımhalqalarMakaraya sarılmış tel və ya ferrit nüvəli silindrCərəyanın dəyişməsini yavaşlatmaq, DC-DC çevirici, filtr
DiodDƏks gərginlik (V), düz cərəyan (A)Üçbucaq və ucunda dik xəttQara gövdə, katod tərəfində boz və ya ağ zolaqCərəyanı yalnız bir istiqamətdə keçirmək, düzləndirmə, mühafizə
LEDLED və ya DDüz gərginlik (V), cərəyan (mA)Diod simvolu və xaricə baxan iki oxRəngli şəffaf günbəz; uzun ayaq anoddurİşıq vermək, göstərici
Tranzistor (BJT)Q (bəzi mənbələrdə T)Cərəyan gücləndirmə əmsalı hFE, ən yüksək IC (A)Dairə daxilində baza xətti; emitterdə oxÜç ayaqlı yarımsilindr (TO-92) və ya metal arxalıqlı TO-220Açarlama, siqnal gücləndirmə
MOSFETQRDS(on) (Ω), həddi gərginlik VGS(th) (V)Kanaldan ayrılmış zatvor (G) xətti, D və S çıxışlarıƏksər hallarda TO-220 və ya SMD korpusYüksək cərəyanı az itkiylə açarlamaq, PWM
Mikrosxem (IC)U və ya ICModel nömrəsi (məs. NE555)Ayaq nömrələri yazılmış qutuÇoxayaqlı qara gövdə (DIP-8, DIP-16), kəsikliZamanlama, məntiq, gücləndirici, mikrokontroller
ReleK (bəzi mənbələrdə RL)Bobin gərginliyi (V), kontakt cərəyanı (A)Bobin qutusu və ona qırıq xəttlə bağlı açarMavi və ya qara kub, 5 ayaqKiçik siqnalla 220 V və ya yüksək cərəyanı açarlamaq
Gərginlik stabilizatoruU və ya VRÇıxış gərginliyi (V), maksimum cərəyan (A)IN, GND və OUT çıxışlı qutuTO-220 (7805) və ya SOT-223 (AMS1117)Sabit 5 V və ya 3,3 V yaratmaq
QoruyucuFNominal cərəyan (A), gərginlik (V)Ortasından xətt keçən düzbucaqlıŞüşə boru (5×20 mm), bıçaq tipli və ya PTCHəddindən artıq cərəyanda dövrəni kəsmək
Düymə / açarS və ya SWKontakt cərəyanı (A), gərginlik (V)Açıq duran maili xətt; düymədə üstdə basma çubuğu6×6 mm 4 ayaqlı düymə, sürüşən və ya qollu açarDövrəni əllə açıb bağlamaq, giriş siqnalı vermək
PotensiometrRV və ya VROm (Ω), məs. 10 kΩRezistor simvolu və ortasına baxan oxValı olan üç ayaqlı gövdə; trimpotda vint başıTənzimlənən gərginlik bölücü, səs və sürət tənzimi
KristalY və ya XHertz (Hz): kHz, MHzİki lövhə arasında nazik düzbucaqlıMetal oval qutu (HC-49) və ya kiçik silindrMikrokontrollerə sabit takt siqnalı vermək

Passiv və aktiv komponentlər

Dövrə komponentləri adətən iki böyük qrupa bölünür. Passiv komponentlər dövrəyə enerji əlavə etmir və siqnalı gücləndirə bilmir; enerjini yalnız sərf edir (rezistor), yığır (kondensator, bobin) və ya süzür. Aktiv komponentlər isə qida mənbəyindən aldığı enerji ilə başqa bir cərəyanı idarə edə və ya siqnalı gücləndirə bilir; tranzistor, MOSFET və mikrosxemlər bu qrupdadır. Diod və LED sərhəddədir: gücləndirmə təmin etmədikləri üçün sərt tərifə görə passiv sayıla bilərlər, lakin tranzistorla eyni yarımkeçirici materialdan hazırlandıqları üçün dərsliklərin çoxunda aktiv komponentlər arasında göstərilirlər. İmtahanda bu sual çıxsa, dərsliyinin tərifini əsas götür. Rele, düymə və qoruyucu kimi hissələr isə elektromexaniki və ya mühafizə komponenti kimi ayrıca qruplaşdırılır.

QrupKomponentlərOrtaq xüsusiyyəti
PassivRezistor, kondensator, bobin, potensiometr, kristalEnerji yaratmır və gücləndirmir; sərf edir, yığır və ya süzür
Yarımkeçirici (aktiv)Diod, LED, tranzistor, MOSFET, mikrosxem, stabilizatorSilisium kimi yarımkeçiricidən hazırlanır; cərəyanı yönəldir, açarlayır və ya gücləndirir
ElektromexanikiRele, düymə, açarHərəkətli metal kontaktlarla dövrəni fiziki olaraq açır və bağlayır
MühafizəQoruyucu, PTC qoruyucuNasazlıq anında dövrəni kəsərək naqilləri və qida mənbəyini qoruyur

Rezistor: cərəyanı məhdudlaşdıran komponent

Rezistor özündən keçən cərəyana müqavimət göstərən və bu zaman enerjinin bir hissəsini istiliyə çevirən ən əsas komponentdir. Vahidi omdur (Ω) və gərginlik, cərəyan və müqavimət arasındakı əlaqə V = I × R düsturu ilə, yəni Om qanunu ilə tapılır. Arduino-da ən çox iki işdə istifadə edirsən: LED kimi bir komponentin cərəyanını məhdudlaşdırmaq və gərginlik bölücü qurmaq. Məsələn, 5 V-luq pindən qırmızı LED-i 15 mA ilə yandırmaq üçün (5 − 2) / 0,015 = 200 Ω lazımdır; standart dəyərlərdən bir yuxarısı olan 220 Ω seçilir. Ayaqlı rezistorların dəyəri gövdədəki rəng zolaqları ilə oxunur: qırmızı-qırmızı-qəhvəyi-qızılı 220 Ω və ±5% tolerans deməkdir. Rezistorlar E12 seriyası adlanan standart dəyərlərlə istehsal olunur (10, 12, 15, 18, 22, 27, 33, 39, 47, 56, 68, 82 və onların 10-un misli olan dəyərləri). Dəyər qədər vacib başqa bir xüsusiyyət də güc davamlılığıdır: hobbi dövrələrindəki rezistorlar adətən 1/4 W-dır və P = I² × R ilə hesablanan güc bunu aşarsa, rezistor qızıb yanır. Rəng kodunu Rezistor rəng kodu aləti ilə açıb oxuya, ətraflı məlumat üçün Rezistor nədir? və Om qanunu yazılarına baxa bilərsən.

Kondensator: kiçik və sürətli enerji anbarı

Kondensator arasında izolyasiya qatı olan iki keçirici lövhədə elektrik yükü yığır və lazım olanda bu yükü çox sürətlə geri verir. Vahidi faraddır (F), lakin farad çox böyük olduğu üçün praktikada pikofarad (pF), nanofarad (nF) və mikrofarad (µF) işlədilir: 1 µF = 1000 nF = 1.000.000 pF. Sabit cərəyanı dolduqdan sonra keçirmir, sürətlə dəyişən siqnalları və küyü isə keçirir. Buna görə hər mikrosxemin qida ayaqlarının yanına 100 nF keramik dekuplyaj kondensatoru, mühərrik və servo qidalarına 100–1000 µF-lıq elektrolitik kondensatorlar qoyulur. Keramik kondensatorlar qütbsüzdür və dəyərləri kodla yazılır: 104 10 və ardınca dörd sıfır, yəni 100.000 pF = 100 nF deməkdir. Elektrolitiklər isə qütblüdür; gövdədəki açıq rəngli zolaq mənfi ayağı göstərir və tərsinə qoşularsa, şişib partlaya bilər. Rezistorla birlikdə işlədildikdə kondensatorun dolma sürətini zaman sabiti τ = R × C müəyyən edir; 10 kΩ və 100 µF ilə τ = 1 saniyədir. Kodları Kondensator kodu aləti ilə açıb oxuya, növləri və hesablamaları Kondensator nədir? yazısında oxuya bilərsən.

Bobin (induktiv sarğı): cərəyanın ani dəyişməsinə qarşı duran komponent

Bobin keçirici telin adətən dəmir tozu və ya ferrit nüvə üzərinə sarılması ilə hazırlanır və enerjini maqnit sahəsində yığır. Vahidi henridir (H); elektronikada çox vaxt mikrohenri (µH) və millihenri (mH) dəyərlərini görürsən. Bobin kondensatorun əksinə, cərəyanın ani dəyişməsinə qarşı durur: uclarındakı gərginlik V = L × di/dt ilə tapılır. Buna görə DC-ni demək olar ki, heç çətinlik çəkmədən keçirir, yüksək tezliyə isə müqavimət göstərir; bu müqavimət XL = 2π × f × L düsturu ilə hesablanır. Ən çox rastlaşdığın yer LM2596 kimi açarlamalı gərginlik azaldıcılardakı böyük qara bobindir (adətən 33–47 µH); burada bobin enerjini hər açarlama dövründə yığıb yükə ötürür. Rele, mühərrik, buzzer və dinamikin içində də bobin var və cərəyan kəsildiyi anda əks istiqamətdə yüksək gərginlik sıçrayışı yaradır; bu sıçrayışı söndürmək üçün bobinli yüklərə əks istiqamətdə bir diod qoşulur. Ayaqlı kiçik bobinlərin dəyəri rezistorlar kimi rəng zolaqları ilə və µH ilə yazılır; Bobin kodu aləti ilə oxuya, ətraflı məlumat üçün Bobin nədir? yazısına baxa bilərsən.

Diod və LED: cərəyan üçün birtərəfli yol

Diod cərəyanı yalnız bir istiqamətdə, anoddan katoda doğru keçirən yarımkeçirici komponentdir; əks istiqamətdə demək olar ki, heç cərəyan keçirmir. Keçirici vəziyyətdə üzərində düz gərginlik düşür: silisium diodlarda təxminən 0,6–1 V, Şottki diodlarında 0,15–0,6 V. Gövdədəki boz və ya ağ zolaq katodu göstərir və sxemdəki simvolun dik xəttinə uyğun gəlir. Ən geniş yayılmış modellər 1 A və 1000 V-a dözən düzləndirici 1N4007, sürətli kiçik siqnal diodu 1N4148 və gərginlik itkisi az olan Şottki 1N5819-dur. Diodun dörd əsas vəzifəsi var: AC-ni DC-yə çevirmək (düzləndirmə), dövrəni tərsinə qoşulan batareyadan qorumaq, rele və mühərrik kimi bobinli yüklərdəki əks gərginlik sıçrayışını söndürmək (flyback) və zener növü ilə gərginliyi müəyyən dəyərdə sabitləmək. Ətraflı müqayisə və ölçmə üsulları Diod nədir? yazısındadır.

LED (işıq yayan diod) cərəyan keçəndə işıq verən dioddur və digər diodlar kimi yalnız bir istiqamətdə işləyir. Uzun ayağı anod (+), qısa ayağı katoddur (−); günbəzin katod tərəfində düz kəsik də olur. LED-in ən vacib qaydası onu həmişə ardıcıl rezistorla istifadə etməkdir: LED cərəyanı özü məhdudlaşdırmır, gərginlik düz gərginliyin bir qədər üstünə çıxanda cərəyan sürətlə artır və LED ya da Arduino pini zədələnir. Rezistorun qiyməti R = (Vsupply − VLED) / I ilə hesablanır. Standart 5 mm LED-lər 10–20 mA ilə rahat işləyir; qırmızı və sarı LED-lərin düz gərginliyi təxminən 2 V, göy, ağ və parlaq yaşıl LED-lərin isə təxminən 3 V-dur. Hesablamanı LED rezistoru aləti ilə apara, rənglərin düz gərginliklərinə LED gərginlikləri alətindən baxa, təfərrüatları isə LED nədir? yazısında oxuya bilərsən.

LED rəngiTipik düz gərginlik5 V üçün rezistor (≈15 mA)3,3 V üçün rezistor (≈10 mA)
Qırmızı1,8–2,2 V220 Ω150 Ω
Sarı, narıncı, klassik yaşıl2,0–2,4 V220 Ω120 Ω
Mavi, ağ, parlaq yaşıl2,8–3,4 V150 Ω47 Ω (parlaqlıq aşağı qala bilər)

Tranzistor və MOSFET: elektron açarlar

Tranzistor (BJT) kiçik baza cərəyanı ilə daha böyük kollektor cərəyanını idarə edən üç ayaqlı yarımkeçiricidir. Ayaqları baza (B), kollektor (C) və emitter (E) adlanır və cərəyan gücləndirmə əmsalı IC = hFE × IB ilə ifadə olunur. NPN və PNP olmaqla iki növü var; Arduino layihələrində emitteri GND-yə qoşulan NPN tipi daha geniş yayılıb. Arduino pini təxminən 20 mA-dən çoxunu təhlükəsiz verə bilmədiyi üçün rele, mühərrik, buzzer və LED lent kimi yüklər tranzistor vasitəsilə idarə olunur. Pin ilə baza arasına mütləq rezistor qoyulur: 5 V-luq releni (təxminən 71 mA) 2N2222A ilə idarə etmək üçün Arduino Uno-da 680 Ω, 3,3 V-luq ESP32 və Pico-da 470 Ω uyğundur. Kiçik yüklər üçün BC547 (100 mA), orta yüklər üçün 2N2222A (600 mA), bir neçə amperə qədər isə Darlinqton quruluşlu TIP120 (5 A) istifadə olunur. Ayaq ardıcıllığı modelə görə dəyişdiyi üçün Tranzistor ayaq qoşulmaları alətindən yoxla; iş bölgələri və hesablamalar Tranzistor nədir? yazısındadır.

MOSFET də tranzistordur, lakin cərəyanla yox, gərginliklə idarə olunur. Çıxışları zatvor (G, gate), stok (D, drain) və istok (S, source) adlanır. Zatvor nazik oksid qatı ilə kanaldan izolyasiya olunduğu üçün sabit vəziyyətdə demək olar ki, heç cərəyan çəkmir; zatvor ilə istok arasındakı gərginlik həddi dəyəri (VGS(th)) kifayət qədər aşanda stok ilə istok arasındakı müqavimət (RDS(on)) milliomlara düşür. Buna görə MOSFET böyük cərəyanlarda BJT-yə nisbətən xeyli az qızır. Arduino ilə istifadə edərkən diqqət etməli olduğun ən vacib şey məntiq səviyyəli model seçməkdir: IRLZ44N 5 V-luq zatvor gərginliyində tam keçiriciliyə keçir, çox satılan IRF540N isə tam keçirmə üçün 10 V istəyir və 5 V-da qızır. ESP32 və Pico-nun 3,3 V-luq pinləri üçün IRLB8721 və ya AO3400 kimi daha aşağı hədli modellər seçilir. Zatvora 100–220 Ω-luq ardıcıl rezistor, zatvor ilə GND arasına isə 10 kΩ-luq aşağı çəkən (pull-down) rezistor qoyulur. Qoşulma sxemləri Arduino ilə MOSFET istifadəsi yazısındadır.

XüsusiyyətBJT (məs. 2N2222A, TIP120)MOSFET (məs. IRLZ44N)
İdarəetmə üsuluBaza cərəyanı (mA)Zatvor gərginliyi (V); sabit vəziyyətdə cərəyan çəkmir
ÇıxışlarBaza, kollektor, emitterZatvor, stok, istok
Keçirici vəziyyətdə üzərində düşən gərginlikVCE(sat) 0,1–0,3 V (Darlinqtonda 1–2 V)I × RDS(on); 25 mΩ və 2 A-də təxminən 0,05 V
Uyğun yükBir neçə mA-dən 1–2 A-ə qədərYüzlərlə mA-dən onlarla A-ə qədər
Arduino-ya qoşulmaPin → baza rezistoru → bazaPin → 100–220 Ω → zatvor; zatvor ilə GND arasında 10 kΩ

Mikrosxem (IC): bir çipdə minlərlə komponent

İnteqral mikrosxem (IC, çip) tranzistor, rezistor və kondensator kimi minlərlə, hətta milyardlarla komponentin tək bir silisium parçası üzərində birləşdirildiyi hazır dövrədir. Sxemdə adətən U və ya IC hərfi ilə, ayaq nömrələri yazılmış qutu kimi çəkilir. Breadboard-a uyğun versiyaları DIP korpuslu olur (DIP-8, DIP-14, DIP-16); hazır platalarda isə daha kiçik SMD korpuslar (SOIC, TSSOP) istifadə olunur. Ayaqları düzgün qoşmaq üçün əvvəlcə 1 nömrəli ayağı tapmalısan: gövdənin bir ucundakı yarımay formalı kəsiyə və ya küncdəki kiçik nöqtəyə bax. Mikrosxemə yuxarıdan baxanda kəsik solda olarsa, sol alt ayaq 1-dir və nömrələr saat əqrəbinin əksi istiqamətində artır. Hobbi layihələrində ən çox rastlaşacağın mikrosxemlər zamanlayıcı NE555, çıxışların sayını artıran 74HC595, əməliyyat gücləndiricisi LM358, məntiq elementi mikrosxemləri və Arduino Uno-nun beyni olan 28 ayaqlı ATmega328P-dir. Hər mikrosxemin VCC və GND ayaqları arasına, mümkün qədər yaxın yerə 100 nF-lıq kondensator qoymağı vərdiş et.

Rele: kiçik siqnalla böyük yükü açarlamaq

Rele içindəki bobinə cərəyan veriləndə yaranan maqnit sahəsinin metal kontaktı çəkməsi ilə işləyən elektromexaniki açardır. Kontakt tərəfi bobindən elektrik baxımından izolyasiya olunduğu üçün 5 V-luq siqnalla 220 V-luq lampanı və ya 12 V-luq nasosu aça və bağlaya bilərsən. Kontakt çıxışları COM (ortaq), NO (normalda açıq) və NC (normalda bağlı) adlanır: bobin enerjisiz olanda COM, NC-yə qoşulu olur; bobin çəkəndə COM, NO-ya keçir. Arduino dəstlərindəki SRD-05VDC-SL-C releyin bobini təxminən 70 Ω-dur və 5 V-da təxminən 71 mA çəkir; bu, bir pinin verə biləcəyindən çox yuxarıdır. Buna görə rele həmişə tranzistorla idarə olunur və bobinin uclarına əks istiqamətdə flyback diodu qoşulur. Hazır rele modullarında tranzistor, diod və vəziyyət LED-i platanın üzərində olur. Şüşə boru içindəki iki nazik kontaktın maqnitlə bağlandığı kiçik açarlar isə reed rele kimi tanınır və qapı-pəncərə sensorlarında istifadə olunur.

Releyin üzərində yazılan 10 A 250 VAC dəyəri yalnız kontaktların həddidir; breadboard-ların və jumper naqillərin yox. 220 V şəbəkə gərginliyi ölümcüldür: şəbəkəyə qoşulu dövrəni yalnız enerji kəsik olanda qur, açıqda qalan vintli klemmlərə toxunma və əmin deyilsənsə, mütəxəssisdən kömək istə. Releyin bobinini heç vaxt birbaşa Arduino pininə qoşma.

Gərginlik stabilizatoru: sabit və təhlükəsiz qida

Gərginlik stabilizatoru girişindəki gərginlik dalğalansa da çıxışında sabit gərginlik saxlayan komponentdir. Ən tanınmış nümunəsi 7805-dir: 7–35 V arası girişdən 5 V yaradır və soyuducu ilə 1,5 A-ə qədər cərəyan verə bilir. Yazılı üzü sənə baxanda ayaqları soldan sağa giriş (IN), GND və çıxış (OUT) ardıcıllığındadır. 7805 xətti stabilizatordur; aradakı gərginlik fərqini istiliyə çevirir. Sərf olunan güc P = (Vgiriş − Vçıxış) × I ilə tapılır: 12 V-dan 5 V-a 0,5 A çəkiləndə 3,5 W istilik ayrılır və soyuducusuz TO-220 korpus bunu daşıya bilmir. Çıxış 3,3 V olacaqsa, bir çox ESP32 platasında da olan AMS1117-3.3 istifadə olunur; bu, aşağı düşməli (LDO) stabilizatordur və girişin çıxışdan yalnız təxminən 1,1–1,3 V yüksək olması kifayətdir. Yüksək cərəyan və səmərəlilik lazımdırsa, LM2596 kimi açarlamalı gərginlik azaldıcı təxminən 80–90% səmərə ilə 3 A-ə qədər cərəyan verir. Stabilizatorun girişinə və çıxışına kondensator qoymağı unutma; təfərrüatlar 7805 gərginlik stabilizatoru və Arduino qida təchizatı yazılarındadır.

Qoruyucu: dövrənin təhlükəsizlik kəmərı

Qoruyucu içindən keçən cərəyan müəyyən dəyəri aşdıqda əriyərək və ya müqaviməti artaraq dövrəni kəsən mühafizə komponentidir. Əsas vəzifəsi elektron hissələri deyil, naqilləri, batareyaları və qida mənbəyini qısa qapanmanın yaradacağı qızma və yanğından qorumaqdır. Üzərində nominal cərəyan (məs. 1 A) və dözə biləcəyi ən yüksək gərginlik (məs. 250 V) yazılır. Qarşısındakı hərf də vacibdir: F (sürətli) qoruyucu ani həddindən artıq cərəyanda dərhal sönür, T (gecikməli) qoruyucu isə mühərriklərin və böyük kondensatorların ilk işləmə anındakı qısa cərəyan zərbəsinə dözür. Normal iş cərəyanının təxminən 1,25–1,5 mislinə bərabər qoruyucu seçilir və qidanın müsbət xəttinə, mənbəyə mümkün qədər yaxın qoşulur. Şüşə boru (5×20 mm) və avtomobillərdəki bıçaq tipli qoruyucular sönəndən sonra dəyişdirilir; PTC (özü sıfırlanan) qoruyucular isə qızanda cərəyanı kəsir, soyuyanda əvvəlki vəziyyətinə qayıdır. Arduino Uno-nun USB girişində də belə PTC qoruyucu var və 500 mA-dən çox cərəyanda kompüterin USB portunu qoruyur. Platanın doğrudan da xarab olub-olmadığını anlamaq üçün Arduino yanıb? yazısına baxa bilərsən.

Düymə və açar: dövrəni əllə açıb bağlamaq

Düymə (basmalı düymə) basılı saxladığın müddətdə kontakt edən, buraxanda açılan anlıq açardır. Açar isə (sürüşən, qollu və ya rocker tipli) buraxıldığı vəziyyəti saxlayır. Kontakt quruluşu ixtisarlarla ifadə olunur: SPST tək yollu aç-bağla, SPDT ortaq ucu iki çıxışdan birinə qoşan seçici, DPDT isə eyni anda iki ayrı dövrəni dəyişən açardır. Breadboard dəstlərindəki 6×6 mm düymənin dörd ayağı var, lakin yalnız iki ayrı kontaktı var: qarşılıqlı ayaq cütləri daxildən bir-birinə qoşuludur, buna görə düyməni çarpaz ayaqlarından qoşmaq ən etibarlı yoldur. Arduino-ya qoşanda pin havada qalmasın deyə pull-up və ya pull-down rezistoru lazımdır; ən asanı kodda INPUT_PULLUP ilə ATmega328P-nin daxilindəki 20–50 kΩ-luq rezistoru işə salmaqdır. Bu halda düymə basılı olanda pin LOW oxunur. Mexaniki kontaktlar basıldığı anda bir neçə millisaniyə titrəyir (sıçrama, bounce); bunu proqramda 20–50 ms gözləməklə aradan qaldırırıq. Təfərrüatlar Arduino-ya düymə necə qoşulur? yazısındadır.

Potensiometr: tənzimlənən rezistor

Potensiometr val fırladıqca orta ucu (sürüşkən) müqavimət yolu üzərində sürüşən, üç ayaqlı tənzimlənən rezistordur. Kənar ayaqlar arasındakı müqavimət sabitdir (məs. 10 kΩ); orta ayaq ilə kənarlardan biri arasındakı müqavimət isə 0 ilə 10 kΩ arasında dəyişir. Kənar ayaqları 5V və GND-yə, ortanı analoq girişə qoşanda potensiometr tənzimlənən gərginlik bölücü olur və Arduino Uno-nun analogRead() funksiyası 0–1023 arası dəyər oxuyur. Gövdədəki hərf tənzim əyrisini göstərir: əksər modellərdə B xətti (xətti), A isə loqarifmik (səs tənzimi üçün) deməkdir; B10K 10 kΩ-luq xətti potensiometrdir. Dövrə platasına lehimlənən və tornavintlə bir dəfə tənzimlənib buraxılan kiçik versiyalarına trimpot deyilir; LCD kontrastı və sensor hədd tənzimləri üçün istifadə olunur. Təfərrüatlar və nümunə layihələr Potensiometr nədir? yazısındadır.

Kristal: dövrənin ürək döyüntüsü

Kristal (kvars kristal) üzərinə gərginlik tətbiq olunanda çox sabit tezlikdə titrəyən nazik kvars dilimidir; bu davranışa pyezoelektrik effekt deyilir. Vahidi hersdir (Hz) və dəyəri gövdəsində MHz və ya kHz ilə yazılır (məs. 16.000 = 16 MHz). Mikrokontrollerlər əmrlərini bu titrəyişin müəyyən etdiyi takt siqnalı ilə icra edir; delay() və millis() kimi zaman funksiyalarının dəqiqliyi buna bağlıdır. ATmega328P əsaslı Arduino platalar 16 MHz ilə işləyir (orijinal Uno R3 bunun üçün kristal əvəzinə daha ucuz keramik rezonator istifadə edir, bir çox klon platada isə metal korpuslu kristal görürsən); kristalın iki ayağı ilə GND arasına adətən 22 pF-lıq iki kiçik kondensator qoyulur. ESP32 modullarının metal qapağının altında 40 MHz-lik, Raspberry Pi Pico-da isə 12 MHz-lik kristal var. Saat modullarında 32,768 kHz-lik kristal istifadə olunur, çünki bu dəyər 2-nin 15-ci qüvvətidir və 15 dəfə ikiyə bölünəndə düz 1 Hz, yəni saniyədə bir impuls verir. RTC saat modulları Arduino söndürülü olanda belə zamanı bu sayədə dəqiq saxlayır.

Dövrə sxemində komponentləri və dəyərləri oxumaq

Sxemdə hər komponentin yanında iki məlumat yazılır: hərf kodu və sıra nömrəsindən ibarət etiketi (R1, C2, Q1, U3) və dəyəri (220, 100n, BC547). Platanın üzərindəki çapda da eyni etiketlər olur; beləcə sxemdəki R7-nin platadakı yerini asanlıqla tapırsan. Dəyərlərdə vergül əvəzinə çox vaxt vahid hərfi işlədilir; bu, kiçik çapda vergülün itib dəyərin on dəfə yanlış oxunmasının qarşısını alır. Sxemləri addım-addım oxumağı Dövrə sxemi necə oxunur? yazısında izah etdik; ən çox görəcəyin yazılışlar bunlardır:

  • 4k7, 1M, 2R2, 0R: Sıra ilə 4,7 kΩ, 1 MΩ və 2,2 Ω; R hərfi om dəyərində vergülün yerini tutur. 0R isə sıfır omluq körpü rezistordur.
  • 100n, 104, 0.1u: Üçü də eyni dəyərdir, yəni 100 nF; klaviaturada µ hərfi olmadığı üçün onun yerinə u yazılır.
  • 10u/16V: 10 µF tutumlu, 16 V-a davamlı elektrolitik kondensator; gərginlik dəyəri dövrədəki ən yüksək gərginliyin ən azı 1,5 misli olmalıdır.
  • L1 4u7: 4,7 µH-lik bobin; etiket L ilə başladığı üçün vahid henridir.
  • D1 1N4007, Q1 BC547, U1 NE555: Yarımkeçiricilərdə dəyər yerinə birbaşa model nömrəsi yazılır; xüsusiyyətlərini həmin modelin məlumat vərəqində (datasheet) tapırsan.
  • 472 və ya 01C: SMD rezistorların üzərindəki kodlardır; 472 47 və ardınca iki sıfır, yəni 4,7 kΩ deməkdir. Hərfli kodlar üçün SMD rezistor kodları yazısına və SMD kod alətinə bax.

Tətbiq: səkkiz komponenti tək dövrədə işlətmək

Nəzəriyyəni möhkəmləndirməyin ən yaxşı yolu komponentləri birlikdə işlətməkdir. Quracağımız dövrədə potensiometr LED-in parlaqlığını tənzimləyəcək, 220 Ω-luq rezistor LED-in cərəyanını məhdudlaşdıracaq, düymə hər basışda releni açıb bağlayacaq; releni isə baza rezistoru ilə idarə olunan 2N2222A tranzistor çəkəcək. Releyin bobininə tərsinə qoşulan 1N4007 diod tranzistoru qoruyarkən potensiometrin orta ucu ilə GND arasına qoyduğun 100 nF-lıq kondensator analoq oxunuşdakı küyü azaldacaq. Releyin kontaktlarına hələlik heç nə qoşmağa ehtiyac yoxdur; çəkdiyini klik səsindən anlayarsan. Breadboard-u ilk dəfə istifadə edirsənsə, əvvəlcə Breadboard nədir? yazısına göz at.

QoşulmaArduino UnoESP32Raspberry Pi Pico
Potensiometrin kənar ayaqları5V və GND3V3 və GND3V3(OUT) və GND
Potensiometrin orta ayağı (100 nF ilə GND-yə)A0GPIO 34GP26 (ADC0)
LED anodu (220 Ω üzərindən), katod GND-yəD9GPIO 18GP15
Düymə (digər ayaq GND-yə)D2GPIO 4GP14
2N2222A baza rezistoruD7, 680 ΩGPIO 23, 470 ΩGP16, 470 Ω
Tranzistorun emitteriGNDGNDGND
Rele bobini: + ucu / − ucu5V / kollektor5V (VIN) / kollektorVBUS / kollektor
1N4007 diod (bobinə paralel)Katod 5V-a, anod kollektoraKatod 5V-a, anod kollektoraKatod VBUS-a, anod kollektora
Bu dövrədə ən çox edilən üç səhv bunlardır: diodu tərsinə taxmaq (katod xətti qidanın müsbət tərəfinə baxmalıdır, əks halda tranzistor açılanda qida qısa qapanır), LED-i rezistorsuz qoşmaq və tranzistorun ayaq ardıcıllığını qarışdırmaq. 2N2222A-nın düz üzü sənə baxanda ayaq ardıcıllığı soldan sağa emitter, baza, kollektordur; BC547-də isə ardıcıllıq əksinədir: kollektor, baza, emitter. Çılpaq rele əvəzinə hazır rele modulu istifadə edirsənsə, tranzistor və diod lazım deyil; modulun IN pinini birbaşa idarə pininə qoş və bəzi modulların LOW siqnalla çəkdiyini unutma.
C++ (Arduino IDE)
1// Elektronik devre elemanları deneyi / Electronic components experiment
2// Pot -> LED parlaklığı, buton -> transistör + röle / pot -> LED brightness, button -> transistor + relay
3#if defined(ESP32)
4const int POT_PIN = 34;       // ADC1, yalnızca giriş / ADC1, input only
5const int LED_PIN = 18;       // 220 Ω üzerinden LED / LED via 220 Ω
6const int BUTTON_PIN = 4;     // diğer bacak GND'ye / other leg to GND
7const int RELAY_PIN = 23;     // 470 Ω ile 2N2222A beyzine / to the 2N2222A base via 470 Ω
8const int ADC_MAX = 4095;     // 12 bit ADC
9const float VREF = 3.3;
10#else
11const int POT_PIN = A0;
12const int LED_PIN = 9;        // PWM pini (~) / PWM pin (~)
13const int BUTTON_PIN = 2;     // diğer bacak GND'ye / other leg to GND
14const int RELAY_PIN = 7;      // 680 Ω ile 2N2222A beyzine / to the 2N2222A base via 680 Ω
15const int ADC_MAX = 1023;     // 10 bit ADC
16const float VREF = 5.0;
17#endif
18
19bool relayOn = false;
20int lastReading = HIGH;             // son ham okuma / last raw reading
21int stableState = HIGH;             // zıplamadan arınmış durum / debounced state
22unsigned long lastChange = 0;       // son değişim anı / time of last change
23unsigned long lastPrint = 0;
24
25void setup() {
26  pinMode(LED_PIN, OUTPUT);
27  pinMode(RELAY_PIN, OUTPUT);
28  digitalWrite(RELAY_PIN, LOW);           // açılışta röle kapalı / relay off at startup
29  pinMode(BUTTON_PIN, INPUT_PULLUP);      // dahili pull-up direnci / internal pull-up resistor
30  Serial.begin(115200);
31}
32
33void loop() {
34  // 1) Potansiyometre -> LED parlaklığı (PWM) / potentiometer -> LED brightness (PWM)
35  int pot = analogRead(POT_PIN);
36  analogWrite(LED_PIN, map(pot, 0, ADC_MAX, 0, 255));
37
38  // 2) Buton -> röle, 30 ms zıplama filtresi / button -> relay, 30 ms debounce
39  int reading = digitalRead(BUTTON_PIN);
40  if (reading != lastReading) {
41    lastChange = millis();
42    lastReading = reading;
43  }
44  if (millis() - lastChange > 30 && reading != stableState) {
45    stableState = reading;
46    if (stableState == LOW) {             // basıldı / pressed
47      relayOn = !relayOn;
48      digitalWrite(RELAY_PIN, relayOn ? HIGH : LOW);
49    }
50  }
51
52  // 3) Yarım saniyede bir rapor / report every half second
53  if (millis() - lastPrint >= 500) {
54    lastPrint = millis();
55    Serial.print("Pot: ");
56    Serial.print(pot * VREF / ADC_MAX, 2);
57    Serial.print(" V | Röle / relay: ");
58    Serial.println(relayOn ? "AÇIK / ON" : "KAPALI / OFF");
59  }
60}

Kod üç müstəqil işi eyni loop() daxilində, birini digərinə gözlətmədən görür. analogRead() potensiometrin orta ucundakı gərginliyi oxuyur və map() bu dəyəri 0–255 aralığına çevirir; PWM sayəsində LED-in parlaqlığı bu dəyərə görə dəyişir. Düymə oxunarkən delay() əvəzinə millis() istifadə olunur: oxunuş 30 ms boyunca dəyişməz qalarsa, real basış qəbul edilir və rele vəziyyəti tərsinə çevrilir. Pin HIGH olanda 2N2222A doyma rejiminə keçir, cərəyan releyin bobinindən axır və kontakt klik edərək NO ucuna keçir; pin LOW olanda bobindəki enerji 1N4007 üzərindən zərərsiz şəkildə sönür. Eyni kod #if defined(ESP32) sətri sayəsində ESP32-də öz pinləri və 12 bitlik ADC həllediciliyi ilə kompilyasiya olunur. Serial Monitor-u 115200 baud sürətində açsan, potensiometr gərginliyini və releyin vəziyyətini canlı izləyə bilərsən.

Raspberry Pi Pico və MicroPython ilə eyni dövrə

Raspberry Pi Pico-da eyni dövrəni MicroPython ilə işlətmək üçün qoşulmaları cədvəldəki Pico sütununa görə et; releyin bobinini USB-nin 5 V-unu verən VBUS pinindən qidalandır. Pico-nun read_u16() funksiyası oxunuşu 0–65535 aralığında verdiyi üçün dəyər birbaşa PWM-in duty_u16() funksiyasına ötürülə bilər; əlavə çevirmə etmək lazım deyil. Kodu Thonny ilə Pico-ya main.py adı ilə yadda saxlasan, plata hər açılanda özü-özünə başlayır. MicroPython-a yenisənsə, Raspberry Pi Pico nədir? yazısından başlaya bilərsən.

MicroPython
1# Pico: pot -> LED parlaklığı, buton -> transistör + röle / pot -> LED brightness, button -> transistor + relay
2from machine import Pin, ADC, PWM
3import time
4
5pot = ADC(26)                            # GP26 = ADC0, pot orta ucu / pot wiper
6led = PWM(Pin(15))                       # GP15, 220 Ω üzerinden LED / LED via 220 Ω
7led.freq(1000)                           # 1 kHz PWM
8button = Pin(14, Pin.IN, Pin.PULL_UP)    # diğer bacak GND'ye / other leg to GND
9relay = Pin(16, Pin.OUT, value=0)        # 470 Ω ile 2N2222A beyzine / to the 2N2222A base via 470 Ω
10
11relay_on = False
12last = 1
13last_print = time.ticks_ms()
14
15while True:
16    raw = pot.read_u16()                 # 0-65535
17    led.duty_u16(raw)                    # parlaklık / brightness
18
19    now = button.value()
20    if now == 0 and last == 1:           # basıldı / pressed
21        time.sleep_ms(30)                # zıplamayı bekle / wait out the bounce
22        if button.value() == 0:
23            relay_on = not relay_on
24            relay.value(1 if relay_on else 0)
25    last = now
26
27    if time.ticks_diff(time.ticks_ms(), last_print) >= 500:
28        last_print = time.ticks_ms()
29        state = "AÇIK / ON" if relay_on else "KAPALI / OFF"
30        print("Pot: {:.2f} V | Röle / relay: {}".format(raw * 3.3 / 65535, state))
31    time.sleep_ms(5)

Arduino ilə rezistor dəyərini və LED-in düz gərginliyini ölçmək

Arduino əlindəki komponentləri tanımaq üçün sadə ölçü alətinə də çevrilə bilər. Dəyərini bilmədiyin rezistoru A1 ilə GND arasına, məlum 10 kΩ-luq rezistoru isə 5V ilə A1 arasına tax; bu iki rezistor gərginlik bölücü yaradır və naməlum rezistor Rx = 10 kΩ × oxunuş / (1023 − oxunuş) düsturu ilə hesablanır. Ölçmə naməlum rezistor istinada yaxın olanda (təxminən 1–100 kΩ) ən dəqiq olur. İkinci ölçmə üçün 5V-u 220 Ω-luq rezistorla LED-in anoduna qoş, katodu GND-yə apar və anodu ayrıca A2-yə qoş: A2-nin oxuduğu gərginlik LED-in təxminən 8–14 mA-dəki düz gərginliyidir. Serial Monitor-u 9600 baud-da aç, fərqli rəngli LED-ləri növbə ilə tax və yuxarıdakı cədvəldəki dəyərlərlə müqayisə et.

C++ (Arduino IDE)
1// Arduino ile direnç ve LED ileri gerilimi ölçme / Measuring a resistor and an LED's forward voltage with Arduino
2const float VCC = 5.0;          // Uno besleme gerilimi / Uno supply voltage
3const float R_REF = 10000.0;    // 5V ile A1 arası bilinen direnç / known resistor between 5V and A1
4
5void setup() {
6  Serial.begin(9600);
7}
8
9void loop() {
10  int raw = analogRead(A1);     // bilinmeyen direnç A1 ile GND arasında / unknown resistor between A1 and GND
11  if (raw >= 1023) {
12    Serial.println("Direnç takılı değil / no resistor connected");
13  } else {
14    float rx = R_REF * raw / (1023.0 - raw);   // gerilim bölücü formülü / voltage divider formula
15    Serial.print("R = ");
16    Serial.print(rx, 0);
17    Serial.println(" ohm");
18  }
19
20  float vf = analogRead(A2) * VCC / 1023.0;    // 5V - 220 Ω - A2 - LED - GND
21  Serial.print("LED Vf = ");
22  Serial.print(vf, 2);
23  Serial.println(" V");
24  Serial.println();
25  delay(1000);
26}

Dövrə komponentlərini multimetrlə yoxlamaq

Dövrə işləməyəndə günahkar çox vaxt yanlış dəyərli və ya xarab komponent olur. Multimetrlə hər komponenti bir neçə saniyəyə yoxlaya bilərsən; ölçmələri həmişə enerji kəsik olanda və mümkünsə komponenti dövrədən çıxararaq et, çünki dövrədəki digər komponentlər oxunuşu dəyişir. Rejimlərin istifadəsini Multimetr necə istifadə olunur? yazısında ətraflı izah etdik.

KomponentMultimetr rejimiSağlamdırsaXarabdırsa
RezistorΩRəng koduna yaxın dəyər (±5%)OL (açıq dövrə) və ya çox fərqli dəyər
KondensatorTutum (F) və ya ΩYazılan dəyərə yaxın; Ω rejimində əvvəl aşağı, sonra yüksələn dəyər0 Ω (qısa qapanma) və ya şişmiş gövdə
BobinΩ və ya davamlılıqBir neçə om və ya daha az, bip səsiOL (tel qırıqdır)
DiodDiod rejimiBir istiqamətdə 0,5–0,7 V, əks istiqamətdə OLHər iki istiqamətdə 0 V və ya hər iki istiqamətdə OL
LEDDiod rejimiQırmızıda 1,6–1,9 V və zəif işıq, əks istiqamətdə OLHər iki istiqamətdə OL
Tranzistor (NPN)Diod rejimiBazadan digər iki ayağa 0,5–0,8 VKollektor ilə emitter arasında 0 V (qısa qapanma)
ReleΩ və davamlılıqBobin təxminən 70 Ω; COM ilə NC arasında bipBobin OL-dir və ya kontaktlar heç bip vermir
QoruyucuDavamlılıqBip və 0 Ω-a yaxın dəyərOL (sönüb)
Düymə / açarDavamlılıqBasanda bip, buraxanda səssizHeç bip yoxdur və ya fasiləsiz bip
PotensiometrΩKənar ayaqlar arasında sabit; orta ayaqda val fırladıqca hamar dəyişməDəyər atlayır və ya OL-ə qalxır

Bu komponentlərlə edə biləcəyin layihə ideyaları

  • Svetofor: Üç LED və üç 220 Ω rezistorla ilk ardıcıl çıxış layihən; addımlar Arduino svetofor yazısındadır.
  • Avtomatik gecə lampası: LDR və 10 kΩ-luq rezistorla qurulan gərginlik bölücü qaranlığı hiss edir, tranzistor 12 V-luq LED lenti yandırır.
  • Arduino-suz flaşer: NE555, iki rezistor və bir kondensatorla saniyədə bir yanıb-sönən LED; R və C-ni dəyişərək tezliyi tənzimlə.
  • Qaçan işıq (Knight Rider): Səkkiz LED-i 74HC595 mikrosxemi ilə yalnız üç pindən idarə et (Arduino qaçan işıq).
  • Rəqəmsal voltmetr: İki rezistorlu gərginlik bölücü ilə Arduino-nun 5 V həddindən yuxarı gərginlikləri ölç (Arduino voltmetr hazırlanması).
  • Ağıllı rozetka: Rele və ESP32 ilə lampanı telefondan yandır; təhlükəsizlik qaydaları Rele modulu nədir? yazısındadır.

Tez-tez edilən səhvlər və həlləri

ƏlamətEhtimal olunan səbəbHəll
LED bir anlıq parlayıb sönür və ya heç yanmırRezistorsuz qoşulub və ya tərsinə taxılıbUzun ayaq (anod) pinə, qısa ayaq GND-yə; arada 220 Ω qoy
Rezistor qızır və ya qaralıbSərf olunan güc 1/4 W-ı aşırP = I² × R ilə hesabla, 1/2 W və ya 1 W rezistor seç
Elektrolitik kondensator şişib və ya partlayıbTərsinə qoşulub və ya gərginlik həddi aşılıbZolaqlı ayaq GND-yə; dövrə gərginliyinin ən azı 1,5 misli gərginlikli model istifadə et
Rele buraxanda Arduino sıfırlanırFlyback diodu yoxdurBobinə əks paralel 1N4007 əlavə et, katod müsbətə
7805 əllə tutulmayacaq qədər qızırGiriş-çıxış fərqi və cərəyan çoxdurSoyuducu tax, giriş gərginliyini azalt və ya LM2596 kimi açarlamalı stabilizator istifadə et
Düymə tək basışda bir neçə dəfə hiss olunurKontakt sıçramasıProqramda 20–50 ms debounce tətbiq et
Boşda qalan pin təsadüfi HIGH və LOW oxuyurPull-up və ya pull-down rezistoru yoxdurINPUT_PULLUP istifadə et və ya 10 kΩ rezistor əlavə et
MOSFET qızır, yük tam güc almırMəntiq səviyyəli deyil, zatvor gərginliyi kifayət etmirIRLZ44N kimi məntiq səviyyəli model seç
Mikrosxem işləmir və ya qızırTərsinə taxılıb (1-ci ayaq yanlış yerdədir)Kəsiyi və nöqtəni yoxla, qida ayaqlarını məlumat vərəqindən təsdiq et
Yeni komponentlə işləməzdən əvvəl model nömrəsi ilə məlumat vərəqini (datasheet) aç və üç dəyərə bax: ən yüksək gərginlik, ən yüksək cərəyan və ayaq ardıcıllığı. Bu üç məlumat tez-tez edilən səhvlərin demək olar ki, hamısının qarşısını dövrəni qurmazdan əvvəl alır. Dəyər hesablamalarını Om qanunu və Ardıcıl / paralel rezistorlar alətləri ilə tez edə bilərsən.

Elektron komponentləri tanımaq dilin əlifbasını öyrənmək kimidir: rezistor, kondensator, diod, tranzistor və digərlərinin nə etdiyini biləndə hər yeni sxem və modul daha anlaşıqlı olur. Növbəti addım olaraq hər komponentin ətraflı yazısını ardıcıl oxuya, Kirxhof qanunları ilə dövrə hesablamalarına keçə, hansı hissələri alacağına qərar vermək üçün Arduino başlanğıc dəsti bələdçisinə baxa bilərsən. BlueGrays tətbiqində LED yandırma, düymə ilə LED idarəsi, LDR-li gecə lampası, potensiometrlə servo və relelə 220 V lampanın idarəsi kimi bu komponentlərdən istifadə edən layihələri dövrə sxemləri və kodları ilə addım-addım öyrənə bilərsən.

Tez-tez verilən suallar

Elektron komponentlər nələrdir?

Ən əsas elektron komponentlər rezistor, kondensator, bobin, diod, LED, tranzistor, MOSFET, mikrosxem, rele, gərginlik stabilizatoru, qoruyucu, düymə və açar, potensiometr və kristaldır. Bunlara sensorlar, buzzer, dinamik və optocüt kimi xüsusi təyinatlı komponentlər də əlavə olunur. Hamısının sxemdə özünəməxsus simvolu və hərf kodu var.

Aktiv və passiv dövrə komponentləri arasında fərq nədir?

Passiv komponentlər enerji yaratmır və siqnalı gücləndirə bilmir; rezistor, kondensator və bobin bu qrupdadır. Aktiv komponentlər isə qida mənbəyindən aldığı enerji ilə başqa cərəyanı idarə edir və ya gücləndirir; tranzistor, MOSFET və mikrosxemlər aktivdir. Diod və LED gücləndirmə təmin etməsə də, yarımkeçirici olduqları üçün dərsliklərdə çox vaxt aktiv komponentlər arasında sayılır.

Rezistor ilə kondensator arasında fərq nədir?

Rezistor cərəyana müqavimət göstərir və enerjini istiliyə çevirir; vahidi omdur. Kondensator isə enerjini elektrik sahəsində yığır, dolduqdan sonra DC-ni keçirmir, AC-ni və küyü keçirir; vahidi faraddır. Birlikdə istifadə olunanda τ = R × C zaman sabiti ilə zamanlama və filtr dövrələri yaradırlar.

Dövrə sxemində R, C, L, D və Q nə deməkdir?

Bunlar komponentlərin hərf kodlarıdır: R rezistor, C kondensator, L bobin, D diod, Q tranzistor deməkdir. Mikrosxemlər U və ya IC, relelər K, qoruyucular F, açarlar S və ya SW, kristallar Y və ya X ilə göstərilir. Hərfdən sonrakı rəqəm eyni növ komponentləri bir-birindən ayırır (R1, R2, R3).

Bobin nəyə lazımdır?

Bobin cərəyanın ani dəyişməsinə qarşı durur və enerjini maqnit sahəsində yığır. Açarlamalı qida mənbələrində enerjini ötürmək, filtrlərdə yüksək tezlikli küyü süzmək və rele, mühərrik, dinamik kimi komponentlərdə maqnit sahəsi yaratmaq üçün istifadə olunur. Vahidi henridir (H).

Arduino üçün hansı elektron materiallar lazımdır?

Başlanğıcda bir Arduino Uno, breadboard, jumper naqillər, 220 Ω, 1 kΩ və 10 kΩ rezistorlar, LED-lər, düymələr, bir 10 kΩ potensiometr, 100 nF və 100 µF kondensatorlar, 1N4007 diod, BC547 və ya 2N2222A tranzistor və bir rele modulu kifayətdir. Bu hissələrlə LED, düymə, analoq oxuma və rele idarəsi layihələrinin hamısını edə bilərsən.

Bütün layihələrə bax
LED yandırma
AR-1Başlanğıc

LED yandırma

Elektronikanın ilk salamı: tək bir LED-i yandırıb söndürmək. Arduino LED-i çox qısa fasilələrlə yandırıb söndürür, işıq sürətlə qırpılır.

4.6(198)
1241
Düymə ilə LED yandırma (Push)
AR-9Başlanğıc

Düymə ilə LED yandırma (Push)

Qapı zəngi kimi: bassan işıq yanır, buraxanda sönür. Arduino düyməni daim dinləyir; düymə basılı olanda LED-i yandırır, əlini çəkdiyin anda söndürür.

4.8(114)
252
LDR ilə gecə lampası
AR-12Başlanğıc

LDR ilə gecə lampası

Hava qaralanda öz-özünə yanan, səhər olanda sönən kiçik gecə lampası. İşıq sensoru otaqdakı işıqlığı ölçür; ətraf kifayət qədər qaranlıqdırsa, Arduino LED-i yandırır, işıqlananda söndürür.

4.7(105)
224
Raspberry Pi Pico xarici LED-in yanıb-sönməsi (breadboard)
PI-2Başlanğıc

Raspberry Pi Pico xarici LED-in yanıb-sönməsi (breadboard)

Pico-nun daxili LED-indən sonrakı addım: breadboard-a xarici LED qoşub GP14 pini ilə idarə etmək. Bu layihədə Pico-nun istənilən GPIO pinindən çıxış kimi istifadəni, LED-in qütblərini (uzun ayaq = anod/+, qısa ayaq = katod/–) və cərəyanı məhdudlaşdıran rezistorun (220Ω) niyə vacib olduğunu öyrənirsən. Rezistoru qoymasan, LED-ə artıq cərəyan gedər və yana bilər.

4.5(2)
7
ESP32 ilə LED yandırma
ES-1Başlanğıc

ESP32 ilə LED yandırma

ESP32 ilə əsas GPIO çıxışından istifadəni öyrədir. LED-i rəqəmsal pindən yandırıb söndürərək yanıb-sönmə effekti əldə edirik. Arduino UNO-dakı klassik blink layihəsinin ESP32 versiyasıdır; Arduino mühitindəki əsas blink əmrləri eynidir, lakin ESP32-nin pin yerləşməsi və 3,3 V GPIO səviyyələri Arduino UNO-dan fərqlidir.

4.7(37)
107
220V lampanı düymə (Push) ilə yandırma
AR-19Qabaqcıl
Premium

220V lampanı düymə (Push) ilə yandırma

Düyməyə bastığın müddətdə 220 voltluq real lampa yanır, buraxdığın anda sönür. Arduino-nun kiçik siqnalı lampanı birbaşa yandıra bilməz; araya rele adlanan elektrik açarı girir və lampanın dövrəsini…

4.4(30)
38
Potensiometrlə servo mühərrikdən istifadə
AR-36Başlanğıc
Premium

Potensiometrlə servo mühərrikdən istifadə

Potensiometrin düyməsini çevirdikcə servo mühərrikin qolu da onunla birlikdə dönür; düymənin bir ucu sıfır dərəcəyə, o biri ucu yarım dövrəyə uyğundur.

4.6(37)
53
ESP32 potensiometr ilə LED parlaqlığı (analoq → PWM)
ES-13Orta
Premium

ESP32 potensiometr ilə LED parlaqlığı (analoq → PWM)

Bu layihədə potensiometrlə LED parlaqlığını analoq olaraq idarə edirik. ESP32-nin ADC pini potensiometrdən gələn 0-3.3V gərginliyi oxuyur, sonra bu dəyər PWM (Pulse Width Modulation) siqnalına çevrilərək LED-ə göndərilir. Beləliklə potensiometri çevirdikcə LED pilləli şəkildə parlayır və sönür. Arduino Core 3.0+ ilə analogWrite() birbaşa istifadə oluna bilər; ESP32-S2/S3-də ADC dəqiqliyi 12-bitə sabitlənir.

4.5(19)
32